Америка “уйғур мәҗбури әмгикиниң алдини елиш қануни” ни иҗра қилишта иттипақдашлирини һәрикәтләндүрүшкә башлиди

Мухбиримиз әркин
2022.06.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Америка “уйғур мәҗбури әмгикиниң алдини елиш қануни” ни иҗра қилишта иттипақдашлирини һәрикәтләндүрүшкә башлиди Америка президенти байден америка ташқи ишлар министирлиқида сөзлимәктә. 2022-Йили 1-март, вашингтон.
AP

Америка һөкүмити америка-хитай сода мунасивәтләр тарихи вә уйғур мәҗбури әмгикигә хатимә бериш йолидики зор бурулуш нуқтиси дәп қаралған “уйғур мәҗбури әмгикиниң алдини елиш қануни” ни иҗра қилишта иттипақдашлириниму һәрикәтләндүрүшкә башлиған.

Америка таможна вә чегра қоғдаш идариси 21-июндин башлап иҗра қилишқа башлиған “уйғур мәҗбури әмгикиниң алдини елиш қануни” ға асасән, уйғур елидин кәлгән мәһсулатларға қарита мәҗбурий әмгәк мәһсулати әмәсликини “ениқ вә ишәнчилик дәлилләр” билән испатлишини тәләп қилған иди.

Мәлум болушичә, нөвәттә америка ташқий ишлар министири антоний блинкен мәхсус язма баянат елан қилип, “уйғур мәҗбури әмгикиниң алдини елиш қануни” ниң рәсмий иҗра қилинишқа башлиғанлиқини, шуниң билән бир вақитта йәнә американиң иттипақдашлириниму мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириға қарши һәрикәтләндүриватқанлиқини билдүргән.

Блинкен 21-июн елан қилған язма баянатида мундақ дигән: “биз иттипақдашлиримиз вә шериклиримизни йәр шари тәминләш зәнҗириниң мәҗбурий әмгәкни ишлитиштин хали қилишқа, шинҗаңдики вәһшиликкә қарши турушқа, шундақла бизгә қошулуп хитай хәлқ җумһурийити һөкүмитини вәһшилик вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә дәрһал хатимә беришкә чақиришқа һәркәтләндүриватимиз.”

Униң ейтишичә, америка ташқий ишлар министирлиқи дөләт мәҗлиси вә һәр қайси тармақлар билән һәмкарлишип, шинҗаңдики мәҗбурий әмгәккә қарши күрәш қилишни, қорқунчлуқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарши хәлқаралиқ һәмкарлиқни күчәйтидикән. Бленкен баянатида американиң қайсий иттипадашлири вә шериклирини һәрикәтләндүридиғанлиқини тилға алмиған болсиму, лекин уйғур мәҗбурий әмгәк мәсилиси вә йәр шари тәминләш зәнҗирини тазилаш канада, австралийә, йеңи зеландийә, японийә, әнгилийә, явропа иттипақи вә униңға әза дөләтләрниң күнтәртипидики мәсилигә айланғанлиқи мәлум. Америка ташқий ишлар министирлиқи 22-июн елан қилған баянатида ейтишичә, тәминләш зәнҗиридики хирис “санаәтләшкән7 дөләт гуруһи” ниң 25-июн германийәдә өткүзүлидиған башлиқлар йиғининиң күнтәртипидикиму муһим мәсилә икән.

Америкиниң “бенямин л. Енглис бирләшмиси” намидики қанун мәслиһәт орниниң алий дәриҗилик адвокати җесика рефкинниң ейтишичә, америка мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини 1930-йилдин бери чәкләп кәлгән болсиму, бирақ бу қетим мақулланған “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” бу чәкләшниң тәдбиқлиниш шәклини өзгәрткән. Җесика рефкин 21-июн бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: “бу қанунниң четилиш даириси наһайити кәң. Америка 1930-йилдин башлапла мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини чәкләп кәлгән. Лекин бу қетимқи қанун асасән бу хил чәкләшниң тәдбиқлиниш шәклини өзгәртип, шинҗаңни мәнбә қилип ишләпчиқирилған барлиқ мәһсулатларни, мәһсулатларниң өзинила әмәс, униңға ишлитилгән материяллириниңму америкаға киришини чәклиди. Шуңа бу импорт қилғучиларға қарита четилиш даириси кәң бир мәсулийәтни артқан.”

Америка таможна вә чегра қоғдаш идариси 21-июндин башлап рәсмий иҗра қилишқа башлиған бу қанун, өткән йили 12-айда президент байден тәрипидин имзалинип, рәсмий қанунға айланған иди. Биз 22-июн америка таможна вә чегра қоғдаш идарисиға хәт йезип, бу қанунниң конкирет иҗраати, бу җәһәттики әндишиләрни сориған идуқ.

Улар радийомизға бәргән бу һәқтики җавабида, өзлириниң бу йил 4-айда импорт ширкәтлирини улар импорт қилған бәзи мәһсулатлар қанунниң чәклишигә учриши мумкинликини, тәминләш зәнҗиридики мәҗбурий әмгәк мәсилисини дәрһал һәл қилиш тоғрисида уларни агаһландурғанлиқини билдүрүп: “таможна-чегра қоғдаш идарсиси йәнә 13-июн һәрикәт қолланиси елан қилип, импортчилар вә сода саһәсиниң ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ дики қияс билән рәт қилинишниң иҗра қилинишиға тәйярлиқ қилишиға ярдәмдә болди. Бу мәҗбурий әмгәкни чәкләшни иҗра қилиш хизмәт гурупписиниң ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ ға аит ситиратегийәсини толуқлиди” дегән. Баянатта йәнә бизниң бәзи суаллиримизға америка ана вәтән хәвпсизлики министирлиқи билән таможна-чегра қоғдаш идарисиниң 17-июн күни мәзкур қанунниң рәсмий иҗра қилиниши мунасивити билән өткүзгән тор ахбарат йиғинида җавап берилгәнликини билдүргән.

Шу қетинқи ахбарат йиғинида, таможна-чегра қоғдаш идарисиниң комиссари крис магнус (Chris Magnus) мундақ дегән: “қияс билән рәт қилиштин халий болушни тәләп қилғанлар инчилик билән тәкшүрүлиду. Мән шуни ениқ ейтип қоймақчи, буниңдин халий болуш үчүн импортчиларниң мәҗбурий әмгәк қанунини иҗра қилиш хизмәт гурупписи чиқарған қолланмиға әмәл қилиши, биз тәләп қилған барлиқ учурларни толуқ һәм растчиллиқ билән тәминлиши керәк. Шундақла мәһсулат, кийим-кечәк, мал яки товарларниң пүтүнләй вә яки қисмән болсиму, мәҗбурий әмгәк билән қезилмиғанлиқи, ясалмиғанлиқи яки ишләпчиқирилмиғанлиқиға даир ениқ һәм қайил қиларлиқ дәлилләрни көрситиши керәк.”

Крис магнус йәнә америка һөкүмитиниң ширкәтләрни шинҗаң билән сода қилишниң хәтири тоғрисида изчил агаһландуруп кәлгәнлики, өзлириниң ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ иҗра қилинишқа башлиған бир вақитта, ширкәт вә шәхсләрни шинҗаңдики тәминлигүчиләр билән, шундақла бу райондики мәҗбурий әмгәккә четишлиқ 3-дөләт вә районлар билән сода қилиш хәтиригә диққәт қилишни қайта тәкитләйдиғанлиқини ейтқан.

Байден һөкүмити мәзкур қанунни толуқ иҗра қилишта қәтй икәнликини ипадилисиму, лекин бу қанунниң америка-хитай сода кеңишидә бәзи әндишиләрни пәйда қилғанлиқи мәлум. Америка-хитай сода кеңишиниң алақә вә ахбарат ишлириға мәсул муавин президенти доглас барийниң радийомизға ейтишичә, бу қанунда ширкәтләрниң хитайдин импорт қилинған мәһсулатларниң мәҗбурий әмгәккә четилмиғанлиқини қандақ испатлайдиғанлиқи ениқ әмәс икән.

Доглас барий мухбиримизға әвәткән бу һәқтики язма баянатида мундақ дәйду: “бу қанунда ширкәтләрниң хитай тәминлигүчилиридин импорт қилған товарлирниң мәҗбурий әмгәккә четилмиғанлиқини қандақ испатлайдиғанлиқи ениқ әмәс. Америка ширкәтлиридә сода қилишқа болмайдиған хитай ширкәтлириниң тизимлики бар болсиму, әмма импорт қилинған мәһсулатларниң мәҗбурий әмгәккә четлмиғанлиқиға даир дәлил билән тәминләш америка ширкәтлириниң үстигә чүшти. Бу бир мүшкилат, чүнки хитайда мустәқил 3-тәрәп тәкшүрүш мупәттиши йоқ.”

Униң ейтишичә, америка-хитай сода кеңиши һөкүмәт органлириниң мәзкур қанунни иҗра қилиш җәрянида йолуққан мәсилиләргә қарап, “иҗра қилиш тактикисини тездин һәл қилишини үмид қилидикән.”

Бирақ “бенямин л. Енглис бирләшмиси” дики авокат җесика рефкинниң ейтишичә, “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ширкәтләргә техиму күчлүк мәсулийәт артқан. У мундақ диди: “бу иҗраатниң муһимлиқи, әлвәттә мән үчүн ейтқанда импорт қилғучилар нуқситидин қошумчә мәсулийәтни йүклиди. Импорт қилғучиниң импорт қилинидиған таварларда шинҗаң районидин киргүзүлгән мәһсулатларниң йоқлуқиға яки шинҗаңда ишләпчиқирилмиғанлиқиға вә яки бәзи бәлгилик конкирет орунларда иләпчиқирилмиғанлиқиға капаләтлик қилиши үчүн, импорт қилғучиниң тегишлик сәзгүрлүк көрситип, маслишишши керәк болған нурғун йошурун мурәккәп мәсилиләр бар.”

Лекин кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң нуқтиийнәзәридин алғанда, бу қанун ишәнгүсиз дәриҗидә муһим әһмийәткә игә болуп, бу уйғур районидики иқтисадий мәсилини һәл қилишқа қаритилған икән. Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң программа дериктори петер ервин 21-июн бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда мундақ диди: “бу қанун ишәнгүсиз дәриҗидә муһим әһмийәткә игә. Чүнки бу тунҗи әмәлий күчи болған бир қанун болуп, бу қанун буниңдин бир-икки йил аввал мақулланған ‛уйғур кишилик һоқуқ қануни‚ ға селиштурғанда уйғур районида болуватқан ишларға мәлум дәриҗидә әмәлий тәсири болиду. Дөләт мәҗлиси ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ ни муқуллашта бу қанун уйғур райони яки шәрқий түркистандики иқтисадий мәсилиләрни һәл қилиш үчүн муһим, дәп қариған. Чүнки мәзкур районда йүзмиңлиған, бәлким милйонлиған уйғур вә башқа түркий хәлқләр мәҗбурий әмгәккә қатнаштурулмақта.”

Петер ивинниң қаришичә, бу қанунниң мәқсити мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириниң ишләпчиқирилиши вә импорт қилинишини чәкләш биләнла чәклинип қалмайдикән.

Петер ирвин мундақ деди: “бу қанунниң муһимлиқи униң ноқул мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириниң импорт қилинишини чәкләш, униң ишләпчиқирилишини астилишни мәқсәт қилиш билән чәклинип қалмай, йәнә башқа бир мәсилигиму қаритилғанлиқида. Чүнки районда йүз бериватқан вәһшилик мәҗбурий әмгәк билән зич бағлинишлиқ. Мәҗбурий әмгәк күчлири қәйәрдин келиду? уларниң мутләқ көп қисми уйғурлардин, лагерлдин келиду.”

Америка ташқий ишлар министири бленкин 21-июн елан қилған баянатида йәнә американиң уйғур елидики ишларни җавабкарлиққа тартишта конкирет тәдбирләрни қоллинидиғанлиқи вә америка карханилирини мәҗбурий әмгәккә четилишниң қануний җавабкарлиқи тоғрисида давамлиқ агаһландуридиғанлиқини ейтқан.

Блекин мундақ дегән: “хитай хәлқ җумһурийити вә дуняниң һәрқайсий җайлиридики мәҗбурий әмгәк вә башқа кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини һәл қилиш, президент байдин вә бу һөкүмәтниң алдинқи вәзиписи. Биз шинҗаңда җавабкарлиқни сүрүштүрүштә виза чәклимиси, ‛йәр шари магнетский қануни‚ ға асасән малийә җазаси бериш, експортни контрол қилиш, тутуп қелиш буйруқи вә импорт чәклимисини өз ичигә алған конкирет тәдбирләрни қолландуқ. Шуниң билән бир вақитта, шинҗаң тоғрилиқ мәмурий тармақлар ара сода мәслиһәт көрсәтмиси елан қилип, америка ширкәтлириниң мәҗбурий әмгәкни өз ичигә алған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә қолайлиқ яритип бериштин яки униңдин пайдиға еришиштин һәзәр әйлишигә ярдәм қилдуқ.”

Блекинниң ейтишичә, улар һәрқайси органлар билән һәмкарлишип, ширкәтләрни мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини америкаға импорт қилишни мәний қилишниң америка қанунидики бир мәҗбурийәт икәнликини давамлиқ әскәртидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт