Lagér shahiti érbaqit otarbay: “Mejburiy emgek mehsulatliri cheklenmigüche dawadin toxtimaymen”

Muxbirimiz irade
2022.10.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Lagér shahiti érbaqit otarbay: “Mejburiy emgek mehsulatliri cheklenmigüche dawadin toxtimaymen” Qazaq lagér shahiti érbaqit otarbay ependi Uyghur sot kollégiyeside guwahliq bermekte. 2021-Yili séntebir, london.
Photo: RFA

9-Öktebir küni, en'gliyediki asasliq axbarat wasitiliridin “Asman xewer agéntliqi” Uyghur élidiki lagérlardin qutulup chiqqan bir neper lagér shahitining en'gliye soda wezirini (Trade Secretary) erz qilishqa teyyarliniwatqanliqini, buning sewebining en'gliye hökümitining hazirghiche Uyghur élide mejburiy emgek asasida ishlepchiqiriliwatqan paxta mehsulatlirining en'gliyege import qilinishini cheklesh üchün ünümlük tedbir almasliqi ikenlikini xewer qildi.

Qazaq lagér shahiti érbaqit otarbay en'gliye soda wezirini mejburiy emgekke chétilghan mehsulatlarni chekleshte “Sörelmilik qiliwatidu” dep eyibligen. Biz bu munasiwet bilen lagér shahiti érbaqit otarbay ependini ziyaret qilduq. Érbaqit otarbay ependi lagérda ikki yil yétish jeryanida mejburiy emgekke sélin'ghanliqini, gerche özi lagérdin qutulup chiqqan bolsimu, hazirghiche shu lagérlarda azab chékiwatqanlarni qutuldurush niyitide mushundaq bir heriketke ötkenlikini chüshendürdi. U mundaq dédi: “Men lagérdin qutulup chiqtim, emma shu yerde qalghanlarni, ulargha boluwatqanlarni oylisam tolimu azablinimen. Men ularni tashliwetsem bolmaydu, ular manga mushu yerde boluwatqanlarni, xitayning bizge qiliwatqanlirini ayighing yetken yergiche bérip anglat, dep tapilighan. Shunga men axirghiche ularning awazini yetküzimen. En'gliye choqum buninggha bir tedbir qollinishi kérek”.

Érbaqit otarbay eslide altay wilayitidin bolup, u kéyin qazaqistan'gha köchüp chiqip ketken. Biraq 2017-yili 5-ayda dadisining aghrip qalghanliqi sewebidin uni yoqlap kelgende tutqun qilinip lagérgha qamalghan. U 2019-yili 5-ayda qoyup bérilgiche bolghan ariliqta 2 yil lagérgha qamalghan. U, mundaq dédi:

“2017-Yili 5-ayda dadamning aghrip qalghanliqini anglap kelgende méni tutti. Méni ular ‛sen némishqa köchüp ketting‚ dep soraq qildi. Arqidin yene ‛téléfonunggha WhatsApp epini ornitipsen‚ dégen atalmish jinayetler bilen eyiblidi”.

Érbaqit otarbay lagérda tutqundiki mezgilide bir kiyim-kéchek zawutida ishqa sélin'ghan bolup, u zawuttikilerning 80-90 pirsentining Uyghur ayalliri ikenlikini éytti: “2018-Yili 11-ayda bizni ishqa saldi. Men kiyim-kéchek zawutida mejburiy emgekke sélindim. U yerde ayallar köp idi. Yüzde 80-90 pirsenti Uyghurlar idi. Eng köpi Uyghurlarti. Andin qalsa qazaq, qirghiz, tungganlar. Qisqisi, hemmimiz musulmantuq. Ularghimu burun namaz oqughan, islamche kiyin'gen, türkiyege barghan, türkiyening kiyim-kécheklirini satqan, heremge barghan dégendek seweblerni jinayet qilip artiptu”.

Dunya Uyghur qurultiyining london ishxanisining mudiri rehime xanimning bildürüshiche, dunya Uyghur qurultiyi we en'gliyediki tonulghan kishilik hoquq adwokati pa'ul konraté (Paul Conrathe) birlikte qazaq lagér shahiti érbaqit otarbayning bu erz xizmiti üstide bu erzi üstide ishlewatqan bolup, ular en'gliye hökümitidin Uyghurlargha yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliq we mejburiy emgekni chekleshte peqet aghzaki eyiblesh bilen boldi qilmay, konkrét aqiwet ep kélidighan tedbirlerni chiqirishni telep qilghan.

En'gliyelik adwokat pa'ul konraté ependi bolsa en'gliye hökümitining mewjut kona qanunni bahane qilip turup, Uyghurlar tartiwatqan azabqa köz yumuwalghanliqini eyiblidi. U radiyomizgha qilghan sözide en'gliye hökümitining 2015-yili maqullan'ghan ‛qul emgikige qarshi turush‚ qanunining arqisigha yoshurunuwalghanliqini éytti.

U mundaq dédi: “En'gliye hökümiti hazir 2015-yili maqullan'ghan ‛qul emgikige qarshi turush‚ qanunining keynige yoshurunup, özini biz Uyghur mejburiy emgikige qarshi heriket qiliwatimiz, dewatidu. Emeliyette bu qanun intayin ajiz qanun bolup, u kiyim-kichek markilirining teminlesh zenjirlirini tekshürmeydu, teminlesh zenjirliride qul emgiki yoqluqini ispatlashni telep qilmaydu. Hazir Uyghurlarning xitay hökümitining qolida tartiwatqan éghir zulumi aldida, en'gliye hökümitining bundaq ajiz qanunning arqisigha yoshurunuwélishi tolimu qamlashmighan bir ish”.

Adowkat pa'ul ependining éytishiche, ular hazir lagér shahiti érbaqit otarbay namida en'gliye soda ishliri weziri kémi badénochqa (Kemi Badenoch) resmiy mektup yollighan we uningdin en'gliyening Uyghur élidin dawamliq halda paxta mehsulatlirini import qilishini derhal toxtitishni telep qilghan. Eger bu xetke hökümet ijabiy jawab qayturup, heriketke ötidighanliqini démise, u halda soda wezirini erz qilish ishi resmiy bashlinidiken. Adowkat pa'ul ependi mundaq deydu:

“Hazir biz ulardin heriketke ötüshni telep qilip mektubimizni ewettuq. Ularning shundaq qilidighan küchi bar. Hökümet bizge 14 kün ichide jawab qayturushi kérek. Biz buningdin ümidwar. Uyghur xelqi hazir xitay hökümitining qolida éghir zulum körüwatidu. En'gliye hökümiti emeliyette rayondiki weziyetning qanchilik éghirliqini bilidu. Öktichi partiyelermu Uyghur mejburiy emgikini cheklesh üchün tirishiwatidu. Qisqisi, Uyghur mesiliside nahayiti etrapliq tonush mewjut. Eger hökümet buninggha ijabiy jawab qayturmighan teqdirdimu sot mehkimisi hökümetni qanun'gha xilap heriket qiliwatidu, dep tonuydu. Shunga shunga bu mesilini qanun ramkisi arqiliq hel qilish intayin muhim, biz buningdin ümidwar”.

Dunyaning herqaysi jayliridiki kishilik hoquq organliri nöwette en'gliye we yawropa ittipaqidiki döletlerningmu amérikagha oxshash qanun chiqirip, Uyghur mejburiy emgiki bilen ishlepchiqirilghan mehsulatlarni cheklishini we bu arqiliq Uyghur élide irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet bilen shughulliniwatqan hakimiyetni qollashni toxtitishini telep qilmaqta. Dunya Uyghur qurultiyi, yershari qanun herikiti tori (GLAN), kishilik hoquqni közitish teshkilati qatarliq 280 din artuq teshkilat mana bu chaqiriqqa qol qoyghanidi.

Adowkat pa'ul ependi amérika hökümitining Uyghur mejburiy emgikini chekleshte bashlamchiliq rol oynighanliqini tebriklesh bilen birge, en'gliye hökümitiningmu öz mes'uliyitini, mes'uliyatchan bolushning Uyghurlarning teqdirini özgertishte qanchilik muhim rol oynaydighanliqini tonup yétishini ümid qilidighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.