Хитайниң меңә ююш тәрбийәсидә йетиливатқан йеңи бир әвлад уйғурларниң әһвали әндишә қозғимақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021-10-01
Share
Хитай компартийиси өзиниң 100 йиллиқини уйғурларниң меңисини ююш билән тәбриклимәктә
Yettesu

Кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә уйғур тәшкилатлириниң хитай һөкүмитиниң уйғурлар үстидин елип бериватқан системилиқ бастурушлири, лагер һәм ирқий қирғинчилиқ мәсилигә аит доклатларда оттуриға қоюлушичә, 16 яштин 45 яшқичә болған уйғурлар хитайниң асаслиқ бастуруш нишани болуп кәлгән.

Бу йил априлда канада кишилик һоқуқ музейи билән бирликтә "хитайдики уйғур ирқий қирғинчилиқи" мавзулуқ йиғин тәшкиллигән канадалиқ әр-аял гәри дик вә андрея уйғур диярида 10 йил яшиған болуп, улар радийомиз зияритини қобул қилғинида, өзлириниң уйғур диярида ирқий қирғинчилиқниң дәсләпки йиллириға шаһит болғанлиқини билдүрди. Улар 2016-йилидин башлап әтраптики уйғурларниң бир-бирләп лагерға тутулуп кетилгәнликини тәпсилий баян қилип: "улар 18 кирсә өзлириниңму лагерға тутулуп кетидиғинини билиду. Шуңа дуняда пәқәт шинҗаңдила оғуллар 18 яшқа кириштин қорқиду. Һәммә киши вәһимә ичидә яшайду, балиларму шундақ," деди

2019-Йилиниң ахири хитай һөкүмити уйғур дияридики лагерлар мәсилисидә "көп қисим курсантларниң оқуш пүттүрүп өйлиригә қайтқанлиқи" ни зор күч билән тәшвиқ қиливатқанда, хотән вилайитиниң қарақаш наһийәсидики лагерларға даир бир қисим һөкүмәт һөҗҗәтлири дуняға ашкара болған иди.

Германийәлик мутәхәссис, "коммунизм қурбанлири хатирә фонди" ниң тәтқиқатчиси доктор адрян зенз "қарақаш һөҗҗәтлири" ни америка дөләт мәҗлисидә ечилған гуваһлиқ йиғинида тонуштурғанда, униңдики лагерға қамалған кишиләрниң мутләқ көп қисминиң пиланлиқ туғут сияситигә хилаплиқ қилған яки сиясий җәһәттин "ишәнчлик әмәс" дәп қаралған кишиләр икәнликини, йәнә келип бу кишиләрниң изчил лагердин чиқалмай келиватқанлиқини алаһидә әскәрткән иди. Униң пикричә, уйғур дияридики лагерларниң дәсләпки әндизиси вә тәйярлиқ хизмәтлири 2016-йили авғустта чен чуәнго келиштин хели бурунла тәйяр қилип қоюлған икән.

Уйғур аптоном районлуқ даириләр лагер башлиништин хели илгиерила аталмиш "әсәбийликни түгитиш низами" елан қилип, уни уйғур ели миқясида иҗра қилишқа башлиған иди. Йәни "әсәбийликни түгитиш низами" ни өгиниш долқунида өткән әсирниң 80- вә 90-йиллиридин кейин туғулған яшларни асас қилип, елип бериливатқанлиқи ашкариланған иди.

2014-Йили 23-март хитай даирилири мәхсус ахбарат елан қилип, уйғур диярида "зораванлиқ вә террорлуқ һәрикәтлиригә зәрбә бериш" үчүн мәхсус паалийәт башлиғанлиқини елан қилғаниди. "йәр шари вақит гезити" әйни вақитта қолға елинған "зораванлиқ вә террорлуқ җинайити" гә четишлиқ 200 дин артуқ гумандарларниң асасән 80- вә 90-йиллардин кейин туғулғанлар икәнликини, бу яш басқучидики уйғурларниң "зораванлиқ вә террорлуқ идийәси" ни қобул қилип, "зораванлиқ вә террорлуқ вәқәлири" туғдуруп, җәмийәттики муқимсизлиқниң асалиқ амилиға айланғанлиқи тилға елинған иди.

Голландийәдә яшаватқан лагер шаһити вә сабиқ оқутқучи қәлбинур сидиқ зияритимизни қобул қилип, хитай һөкүмитиниң лагерларға адәм тутушта өткән әсирниң 80-вә 90-йиллардин кейин туғулған уйғур яшлирини асаслиқ нишан қилғанлиқини вә буниң бир қисим сәвәблирини чүшәндүрүп өтти.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң 2018-йили 10-сентәбир елан қилған "идийәви кесәлликни йоқитиш" дәп мавзу қоюлған зор һәҗимдики мәхсус доклатида лагерларниң ичкий қисмидики әһваллар, хитайниң уйғур яшлирини нуқтилиқ нишанға елиши вә буниңдики муддиа вә мәқсәтләр һәққидә тәпсилий мәлуматлар берилгән иди. Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмити бу лагерларни йеңи ачқан мәзгилләрдә бир қисим кишиләрни "тәрбийиләш" кә әвәтидиғанлиқини җакарлиған. "тәрбийиләш" кә әвәтилидиған уйғурлар "ишәнчлик", "адәттикичә" яки "ишәнчсиз" дәп үч дәриҗигә айрип чиқилғандин кейин, шуниңға мас һалда охшаш болмиған "тәрбийәләш" нуқтилириға әвәтилгән.

Кишилик һоқоқни көзитиш тәшкилатиниң мәзкур доклатини тәйярлашқа қатнашқан мая ваң зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: "хитай һөкүмитиниң омумиййүзлүк һалда уйғур яшлирини тәһдит дәп қаришиниң сәвәби, бу бир әвлад уйғур яшлириниң диний тиқад вә өз мәдинийитигә аит учурлар билән учришалиған бир қәдәр раһәтрәк дәврләрдә чоң болғанлиқи үчүндур. Хитай һөкүмити бу яшларниң идеологийәсини контрол қилиш үчүн, уларниң меңисини ююп, уларни миллий кимликидин ваз кечишкә мәҗбурлимақта. Уйғур диярида давам қиливатқан хитайниң бастуруш һәрикити мәдәнийәт вә башқа җәһәтләрдә кәң көләмдә елип берилмақта. Уйғурларниң өз мәдинийити вә диний етиқади билән яшишиму әсәбийликниң аламити һесаблинип, улар лагерларға әвәтилмәктә, ‹терорлуқ' қалпақлири билән җазаланмақта. Әмәлйәттә кишиләрниң өз мәдәнийити, тарихи вә кимликини билиши, хитайниң уларни ‹террорлуқ' қалпиқи билән бағлап җазшалишиға сәвәб болалмайду. Бу хил җазаларға дучар болуватқан уйғурларниң зор бир қисми әнә шундақ бимәнә сәвәбләр билән соланғанлардур."

Норвигийәдики "уйғур әдлийәси архипи" ниң мәсули бәхтияр өмәрниң билдүрүшичә, лагер тутқунлириниң 70 пирсәнттин көпрәкини 18 яштин 45 яшқичә болған уйғурлар игиләйдикән.

Йеқинда фейсибук қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда тарқалған видийолуқ син көрүнүшлиридә 8 яш әтрапидики уйғур балилири хитай мухбир тәрипидин нөвәт бойичә зиярәт қилинған. Хитай мухбир уйғур балилардин: "сән ким? дөлитиң қәйәр? җуңгониң йәр мәйдани қанчә? кимни әң сөйүсән? чоң болғанда немә болисән?" дегәндәк сиясий характери күчлүк соалларни сориған. 8 яш әтрапидики бу уйғур балилар худди ядлавалғандәк раван хитай тили билән: "мән җоңголуқ, җоңгони сөйүмән, чоң болсам азадлиқ армийә җәңчиси болуп вәтәнни қоғдаймән, сақчи болуп әски адәмләрни тутумән. . . ." дегәндәк җавабларни бәргән. Бу син көрүнүшлири иҗтимаий таратқуларда тарқалғандин кейин, муһаҗирәттики уйғур җамаитини қаттиқ әндишиләндүргәнлики мәлум.

Илгири уйғур елидики мәлум башланғуч мәктәптә 28 йил хитай тили оқутқучиси болған вә лагерда хитай тили тәрбийәси беришкә мәҗбур болған қәлбинур сидиқ ханим, бу видийоларниң хитайниң райондики ассимилатсийә сияситиниң қанчилик нәтиҗә бериватқанлиқини намаян қилип беридиғанлиқини билдүрди. У бу ведийолар хитайниң ирқий қирғинчилиқ сиясәтлириниң 3 әвлад уйғурларға кәлтүргән еғир ақивәтлириниң испати болупла қалмастин, бәлки йәнә уйғурлар буниңдин кейин йүзлинидиған ечинишлиқ паҗиәләрдин бешарәт бериду, деди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт