Түркийә пуқраси абдулетип кучаниң аяли президент әрдоған билән сөзләшкәнлики үчүн 20 йиллиқ кесиветилгән

Мухбиримиз әркин
2022-03-17
Share
erdoghan-urumchide-uyghurlar.jpg Рәҗәп таййип әрдоған түркийә баш министири мәзгилидә уйғурлар диярини зиярәт қилғанда хәлқаралиқ чоң базарда уйғурлар билән биллә. 2012-Йили 8-апрел, үрүмчи.
www.maarip.org

Түркийә президенти әрдоған 2012-йили 4-айда түркийә баш министири сүпитидә уйғур диярида тарихий характерлик зиярәттә болуп, уйғурларниң қизғин қарши елишиға еришкән. Әрдоғанниң баш министир сүпитидә 27 йилдин кейин тунҗи қетим хитайда елип баридиған зияритиниң ‍үрүмчидин башлиши хәлқараниң диққитини қозғапла қалмай, уйғурларниму қаттиқ һаяҗанға салған. Әйни чағда әрдоған ‍үрүмчи дөң көврүктики чоң базарни зиярәт қилғанда, базардики нурғун уйғурлар уни оривелип, һөрмитини ипадилигән һәм униң билән қизғин сөһбәттә болған.

Мәрйәм әмәт ханим әйни чағда президнет әрдоған билән сөһбәттә болған әнә шу уйғурларниң бири иди. Бирақ йолдиши түркийә пуқраси болған, өзи үрүмчиниң йәнән йолида олтурушлуқ икки пәрзәнтниң аниси мәрйәм әмәт, хитайниң 2017-йили башланған чоң тутқунида қолға елинип, кучадики бир лагерға қамалған. У қолға елинишниң алдида униң түркийә пуқраси болған йолдиши чеградин һәйдәп чиқирилған. У қолға елинип бир йилдин кейин, ‍униң 3 яшлиқ вә 5 яшлиқ икки пәрзәнти хитайниң үрүмдики айрим-айрим икки йитимлар мәктипигә елип кетилгән.

Гәрчә хитай һөкүмити түркийәниң арилишиши билән мәрйәм әмәтниң йолдиши абдулетеф кучаниң 2019-йили 12-айда ‍үрүмчигә берип, йитимлар мәктипидики пәрзәнтлирини түркийәгә елип кетишигә йол қойған болсиму, бирақ хитай пуқраси болған мәрйәм әмәтни қоюп бәрмигән. Бу вәқә бу йил 2-айда чоң хәлқара таратқуларда кәң хәвәр қилинип, б д т кишилик һоқуқ органлири, хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң диққитини қоғиған иди.

Аилидики бу трагедийә билән тәң еғир рак кесилигә гриптар болуп дохтурханида давалиниватқан абдулетиф куча, саламәтликиниң начар болушиға қаримай 16-март йәнила радийомизниң бир қанчә минутлиқ зияритини қобул қилди. У, балиларниң һазирқи әһвалиниң яхши икәнлики, уларни давалитиш, мәктәпкә апириш арқилиқ яхшиланғанлиқи, у әйни чағда балилирини алғили барғанда уларда “уйғурлуқ, мусулмандарчилиқ” дегән уқумлардин һечнәрсә қалмиғанлиқини билдүрди.

‍Абдулетиф куча мундақ деди: “балиларниң аписини 20 йил соливәткән, һазир түрмидә. Нәччә әвлат ‍үрүмчидә туғулуп чоң болғанлар болсиму, уни кучаға чақирип апирип соливалған, баһаниси көпқу, уларниң. Һәр хил сәвәбләрни көрситип, һечқандақ иши йоқ адәмләрму кирип кетип бариду. Теги-тәкти, ата бовилири кучадин иди. Мениңму теги-тәктим кучадин, кучада туғулғанмән. Ата-аниси ялғуз иди, аписи еғир кесәл, бақидиған адәм йоқ, апирип қойған идим. Апирим қоюп бирәр айдин кейин, аписи түгәп кәтти. Түгәп кетип узун өтмәй пасопортини тартивелип, икки йилдәк ханивәйранчилиққа селивәтти, булар.”

Абдулетиф кучаниң ейтишичә, аялиниң түркчиси яхши болуп, президент әрдоған чоң базарни зиярәт қилғанда, униң билән айрим сөзләшкән. Шуниңдин кейин у хитай аманлиқ органлириниң изчил паракәндичиликигә учрап кәлгән икән.

Абдулетиф куча мундақ деди: “үрүмчигә барған вақтида әрдоған билән көрүшкән. Чоң базарда көрүшкәндин бери арам бәрмәй бәк хапа селип кәлгән, тола елип чиқип кетип, тола гәп сорап, немә дейиштиң, дәп. Аялим түркчини яхши билгәчкә, әрдоған билән йерим саәт сөзлишип, андин аяли вә қизи билән әһваллашқан. ‛хош кәлдиңиз! ‚ дегәндин кейин, ‛вай, бу йәргә кәл, сән түркчини нәдин билисән?‚ дәп, аялимни айрим бир ханиға әкирип аяли вә қизи параңлишип олтуруптикән, сөзлишиптикән, бирәр саәттәк. Андин нур бәкриләр кирип ‛чиқип кетиңлар‚ дисә, нур бәкригә ‛сән арлашма, бу бизниң келинимиз‚ дәп, аялимға ғәмхорлиқ қилип қойған йери бар икән.”

Абдулетип куча аилисидикиләрниң билдүрүшичә, абдулетип куча 2019-йили 12-айда үрүмчигә берип пәрзәнтлирини йитимлар мәктипидин алғандин кейин, хитай даирилириниң рухсити билән кучадики түрмидә йетиватқан аялини йоқлашқа барған. Униң аилисидикиләр, абдулетип вә балиларниң мәрйәм әмәт билән кучадики бир дохтурханида көрүшкәнлики, мәрйәм әмәтниң пәрзәнтлири билән көрүшмигинигә икки йилдәк болған болсиму, бирақ униң “һәйкәлдәк” һечқандақ инкаста болмиғанлиқи, абдулетепниң диққитини қозғиғанлиқини билдүрди.

Абдулетип куча аилисидикиләрниң ейтишичә, хитай һөкүмити мәрйәм әмәтни чәт әликкә той қилған, әрдоған билән көрүшкән, дегән сәвәбләр билән кесивәткән. Түркийәдики вәқәдин хәвәрдар паалийәтчиләрниң ейтишичә, түркийә һөкүмити билән болған мунасивитини көздә тутуп, уйғурларға четишлиқ бундақ вәқәләрни бәк давраң қилишни халимисиму, бирақ абдулетипниң пәрзәнтлирини елип келиши, аилә әзалирини әкиләлмәйватқан башқа уйғур түрк пуқралири үчүн бир өрнәк икән.

Түркийәдики “уйғур хәвәр вә тәтқиқат мәркизи” ниң қурғучиси, шәрқий түркистан вәхписиниң сабиқ баш катипи һамидхан көктүрк әпәнди 16-март бу һәқтики зияритимизни қобул қилди. Униң ейтишичә, хитай-түркийә мунасивәтлири қандақ болса болсун, түркийәниң өз пуқралириға игә болуш, уларни түркийәгә қайтуруп келиш мәсулийити бар икән. У буниң “хәлқаралиқ бир һәқ” икәнликини билдүрди.

Президент әрдоған 2012-йили 4-айда үрүмчини әйни чағдики сабиқ ташқи ишлар министири, һазирқи “келәчәк” партийәсиниң рәиси давудоғлуниң һәмралиқида зиярәт қилип, үрүмчиниң тәңритағ районидики ноғай мәсчитидә уйғур җамәити билән тәң җүмә намизи оқуған. Униң бу һәркити хитай даирилирини қаттиқ биарам қилиш билән бир вақитта, уйғурларни қаттиқ һаяҗанға салған иди.

Түркийәдики нупузлиқ таратқулар әйни чағда әрдоғанниң хитай зияритиниң “уйғур елидин башлинишиниң алаһидә муһим” икәнлики, әрдоғанниң “түркийәлик мәбләғ салғучиларни уйғур елиға җәлп қилишни, сода мунасивитини җанландурушни… уйғур хәлқиниң иқтисадий тәрәққиятини қоллашни өзиниң асаслиқ сиясәт нишаниниң бири қилғанлиқи” ни билдүргән иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт