Mewlüt chawushoghlu: "Biz Uyghurlarning heq-hoquqini qoghdawatimiz we qoghdaymiz"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-04-21
Share
Chawush'oghlu: Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawush'oghlu birleshme axbarat élan qilish yighinida söz qilmaqta. 2020-Yili 13-yanwar.
REUTERS

Amérika, kanada we gollandiye parlaméntliri xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan siyasitini "Irqiy qirghinchiliq" dep békitkendin kéyin türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghanning Uyghur mesiliside sükütte turushi we türkiye hökümitining Uyghur siyasiti türkiyediki öktichi partiye rehberlirining qattiq tenqidige uchrimaqta. Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghlu 20-aprél küni türkiyediki eng chong téléwiziye qanalliridin biri "Xaber türk" te tarqitilghan programmida muxbirlarning Uyghurlar toghrisidiki so'allirigha jawab berdi. U, türkiye hökümitining Uyghurlarning heq we hoquqini qoghdawatqanliqini, buningdin kéyinmu qoghdaydighanliqini ilgiri sürdi.

"Xaber türk" téléwiziyesi programma riyasetchisining "Öktichi partiyeler hökümetni sherqiy türkistan mesilige köngül bölmeslik bilen eyiblewatidu? sherqiy türkistan mesilisi heqqide némilerni qiliwatisiler?" dégen so'aligha u, mundaq jawab berdi:

"Türkiye sherqiy türkistan mesiliside elwette sezgür we bu heqte zimmisige chüshkenni qiliwatidu, shundaqla bundin kéyinmu qilishni dawamlashturidu. Bu heqte ikki jehettin xizmet élip bériwatimiz. Biz her da'im xitay bilen bolghan her derijidiki rehberlerning uchrishishlirida sherqiy türkistan mesilisini otturigha qoyuwatimiz. Bu mesilige bolghan sezgürlükimizni we xitaydin kütkenlirimizni otturigha qoyuwatimiz. Eng axirqi qétim xitay tashqi ishlar ministiri wang yi enqerege kelgen waqittiki uchrishishimizdimu bularni otturigha qoyduq. Men buni özümning twéttirim arqiliqmu élan qildim".

Mewlüt chawushoghlu ependi türkiye hökümitining Uyghur mesilisige bolghan köz qarishi toghrisida toxtilip mundaq dédi: "Birinchidin biz sherqiy türkistan mesisini insanliq mesilisi dep qaraymiz. Ikkinchisi, Uyghur türkliri bizning qérindashlirimiz. Ular bilen diniy, medeniyet, étnik we tarixiy jehettin rishtimiz bar. Bu munasiwitimizni xitaymu, bashqilarmu inkar qilalmaydu. Emma biz Uyghur mesilisini bezi gherb ellirige oxshash xitay düshmenlikige aylandurmaqchi emesmiz. Biz xitayning 'bir xitay siyasitini qollaymiz' désekmu beziler bizni qattiq tenqid qiliwatidu. Biz xitaygha dawamliq halda shuni dewatimiz: biz dölitimizning bixeterlik mesilisige ehmiyet bérimiz, xitay dölitining bixeterlikigimu ehmiyet bérimiz. Silerning dölitinglarda térrorluq heriketler ya bar, ya yoq, biz térrorning derdini köp tarttuq. Lékin bigunah Uyghur xelqige térrorchi mu'amilisi qilish toghra emes dewatimiz. Bu siyasitinglar xata dewatimiz. Eger demeshq iraq islam döliti térror teshkilatigha eza bolghan biri meyli xitay, meyli türk kim bolushidin qet'iy nezer u térrorchidur dewatimiz. Bir türk térrorluq teshkilatqa eza boldi dep, héchkim türk millitini térrorchi déyish hoquqigha ige emes. P k k bar dep kürtlerning hemmisini térrorchi déyelmeymiz".

Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghlu 20-aprél küni "Xaber türk" te tarqitilghan programmida türkiyening xelq'ara Uyghur mesilisige tutqan pozitsiyesi toghrisida toxtilip mundaq dédi: "Xelq'ara sorunlarda bezi döletler sherqiy türkistan mesilisi heqqide ortaq bayanatlar we qararlar chiqiwatidu. Bularning ichige xongkong, teywen mesililirinimu yéziwatidu. Shunga biz bu xil ortaq bayanatlargha qol qoymay, ayrim bayanat bérip, Uyghurlarning bizning qérindishimiz ikenkilikini, bu mesilining insanliq mesilisi ikenlikini, xitay dölitidin kütkenlirimizni otturigha qoyuwatimiz. Emma beziler bizdin 39 dölet qol qoyghan qarargha némishqa qol qoymidinglar? dep sorawatidu. Bu 39 döletke qarshi 44 dölet xitayni qollap bayanatqa qol qoydi. Lékin biz unigha qol qoymighan bilen b d t da öz aldimizgha bayanat élan qilduq, héchkim bizge qarshi chiqalmidi. Chünki biz siyasiy nersilerni emes, Uyghurlarning heqiqiy ehwalini otturigha qoyuwatimiz".

Mewlüt chawushoghlu, türkiyening sherqiy türkistan'gha hey'et ewetishni oylawatqanliqini, lékin xitaydin téxi jawab kelmigenlikini bayan qilip mundaq dédi:

"Prézidéntimiz rejep tayyip erdoghan xitay dölet re'isi shi jinping bilen her qétim körüshkende Uyghur mesilisini otturigha qoydi. Korona wirusi peyda bolushtin burun xitay sherqiy türkistan'gha bir hey'et yollishimizni telep qilghanidi, biz buninggha teyyarliq qiliwatqanda korona wirusi pütün dunyagha yamrashqa bashlidi. Wang yi kelgende yene biz uninggha hey'et eweteyli, lékin xalighan yerlerni ziyaret qilsun, xalighan kishiler bilen körüsheyli déduq, lékin téxigiche xitaydin jawab kelmidi".

Mewlüt chawushoghlu yene, türkiyening Uyghurlargha ige chiqiwatqanliqini, bundin kéyinmu ige chiqidighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Biz bu mesilini hel qilishqa tirishiwatimiz. Buni hel qilishning asan emeslikinimu bilimiz. Lékin bu insanliq mesilisi, buni xitay düshmenlikige aylandurushmu toghra emes. Xelq'ara jama'etchilikning bésimi muhim. Biz xitaygha sherqiy türkistandiki Uyghur, qazaq, qirghiz we özbék qatarliqlarning xitaylar bilen oxshash heq we hoquqqa ige bolushi kéreklikini dewatimiz. Bezi öktichiler xitayning bezi teleplirini orunlighanliqimizni ilgiri sürüwatidu, bularmu toghra emes. Biz xitay telep qildi dep öz puqralirimizni bermiduq, bermeymiz, bundaq bir siyasitimizmu yoq. Biz türkiye jumhuriyeti bolush süpitimiz bilen Uyghur qérindashlirimizning heq we hoquqini qoghdawatimiz, bundin kéyinmu qoghdashqa dawam qilimiz".

Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghluning tunji qétim türkiyening eng chong téléwiziyeliridin "Xaber türk" qanilida bundaq etrapliq, éniq bergen bayanatini qandaq chüshinishimiz kérek? enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri doktor erkin ekrem ependi bu heqtiki köz qarishini bayan qilip ötti.

2017-Yilidin bügünige türkiye tashqi ishlar ministiri ikki qétim, tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi 2 qétim, hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesi bayanatchisi 5 qétim bayanat bérip Uyghurlarning hazirqi éghir weziyitini otturigha qoyghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet