Хитайниң йеңи ашкариланған «қарақаш һөҗҗәтлири» хәлқарада зор ғулғула қозғиди

Мухбиримиз әркин
2020-02-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
CNN Мухбири уйғур районидики мәлум җаза лагериға йеқинлашқанда, хитай сақчилири тәрипидин тосувелинған көрүнүши.
CNN Мухбири уйғур районидики мәлум җаза лагериға йеқинлашқанда, хитай сақчилири тәрипидин тосувелинған көрүнүши.
CNN

«Қарақаш һөҗҗәтлири» намлиқ 137 бәтлик мәхпий һөҗҗәт хотәнниң қарақаш наһийәсигә қарашлиқ бостан иҗтимаий райониниң өз тәвәликидики уйғурлар һәққидә топлиған архипи болуп, мәзкур архип бу тәвәликтики 650 дин артуқ аилә вә униңдики 300 дәк уйғур пуқрасиға четилиду. Униңда бу тәвәликтики пуқраларниң диний етиқади, күндилик турмуши, йүрүш-туруши, ипадиси, характери, кимлик номури, кәспий, чәтәлдики аилә әзалириниң исми, улар билән болған алақиси, бу аилиләрниң ичидин тутқун қилинип, лагерға қамалған вә кесилгән кишиләрниң исми, қамилиш һәм кесилиш, лагерларға қайта әвәтилиш сәвәби қатарлиқ нурғун инчикә тәпсилатлар хатириләнгән.

Униңда йәнә уйғурларниң қандақ баһаниләр билән тутқун қилинип, лагерларға йолланғанлиқи яки кесилгәнлики ениқ көрситилгән. Униңда, «гуманлиқ вә ишәнчсиз» дәп қаралған бу уйғурларниң намаз оқуғанлиқи, тәблиғ аңлиғанлиқи, сақал қойғанлиқи, һиҗабланғанлиқи, паспорт алғанлиқи, чәтәлгә чиққанлиқи вә диний йүзлиниши сәвәблик тутқун қилинғанлиқи шуниңдәк бу хаһишларниң уларниң тутқун қилинип, лагерларға қамилиши яки кесилишиниң йетәрлик «җинайи дәлили» дәп қаралғанлиқи көрситилгән.

Мәзкур һөҗҗәт 17‏-феврал күни дунядики нопузлуқ таратқуларда бирла вақитта елан қилинип, хәлқарада йәнә бир қетим зор ғулғула қозғиди. Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлар директори софийә ричардсонниң қаришичә, бу һөҗҗәт кишиләрни хитайниң уйғур районидики қилмишиға даир муһим дәлил билән тәминлигән.

У, 18‏-феврал зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «биз, бу һөҗҗәттин бизниң вә башқиларниң елип барған бу һәқтики тәкшүрүшлиримизни муһим дәлил билән тәминлигәнликини көрдуқ. Бирләшмә җәң суписиға охшаш техника васитилириниң кишиләрниң қачан, қәйәрдә, қайси рәвиштә ибадәт қилишидәк қанунлуқ һәрикәтлирини назарәт қилғанлиқи, шундақла бу, кишиләрни тутқун қилиш-қилмаслиққа қарар қилишниң асаси болуп қалғанлиқини көрситип бәрди. Бу нуқтидин алғанда мәзкур һөҗҗәт интайин муһим дәлил болуп, бу хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндә қилиш җәһәттики күчини көрситип бериду.»

Мәлум болушичә, мәзкур һөҗҗәтни голландийәдики уйғур паалийәтчиләр тәминлигән болуп, нопузлуқ журналистлар вә ғәрблик уйғуршунасларниң мәзкур һөҗҗәтни тәкшүрүши, тәтқиқ қилиши арқисида униң чинлиқи муқәррәрләшкәндин кейин елан қилинған. Америкадики кишилик һоқуқ тәшкилати-әркинлик сарийиниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси сараһ кукниң билдүрүшичә, бу һөҗҗәтниң мәзмуни улар игилигән бу һәқтики учурларға пүтүнләй мас келидикән.

У мундақ деди: «алди билән бу һөҗҗәт муһаҗирәттики уйғур җәмийитиниң бир қанчә әзалири тәрипидин ашкариланди. Мән өзүм бу һөҗҗәтни көрүп бақмиған болсамму, лекин униңда йезилғанлар биз игилигән башқа учурларға пүтүнләй мас келиду. Әлвәттә бу хитайниң һөкүмәт тор бәтлиридә елан қилинған һөҗҗәтләрниму өз ичигә алиду. Мәсилән, кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати тәрипидин елан қилинған хитайниң кишиләрни назарәт вә тәқиб қилиш сақчи юмтали, дегәнләр. Шуңа, бу һөҗҗәтни биз еришкән башқа һөҗҗәтләр билән селиштурсақ униң пүтүнләй чинлиқини ейталаймиз. Кишиләрниң бу һөҗҗәтни қолға чүшүргәнликигә һәқиқәтән адәмниң ишәнгүси кәлмәйду.»

Сараһ кук бу сөзләрни 18‏-феврал зияритимизни қобул қилғанда тәкитлиди. Униң илгири сүрүшичә, «қарақаш һөҗҗәтлири» дә униңдики кишиләрниң террорлуқ билән һечқандақ алақиси йоқлуқи ашкариланған. Сараһ кук мундақ дәйду: «сиз бу һөҗҗәтниң мәзмунидин мәлум болған йәнә бир мәсилә, бу һөҗәттики баһалашта кишиләрниң немә үчүн тутқун қилинғанлиқи наһайити ениқ чүшәндүрүлгән. Мениңчә сиз униңдин шу нәрсини наһайити ениқ көрәләйсиз, униңдики мутләқ көп қисим кишиләрниң террорлуқ хаһиши билән һечқандақ алақиси йоқ. Әксичә униңда пиланлиқ туғут сияситигә хилаплиқ қилғучилар, намаз оқуғанлар, чәтәлгә чиққанлар, паспортқа илтимас қилғанлар хели көп салмақни игилигән. Демәк униңдики нурғун хаһишлар зораванлиқ әмәс.»

Голландийәдики уйғур паалийәтчи асийә уйғур мәзкур һөҗҗәтниң хәлқараға ашкарилинишида һалқилиқ рол ойниған шәхсләрниң бири. У 18‏-феврал зияритимизни қобул қилип, бу һөҗҗәт хитайниң «биз уйғурларни улардики радикаллиқни түгитиш үчүн тәрбийәләватимиз, дегән ялған гепини ағдурувәткәнлики» ни билдүрди.

Асийә уйғур өткән йили 11‏-айда ашкарилиған лагерлар һәққидики 20 нәччә бәтлик мәхпий һөҗҗәт дуняда қаттиқ ғулғула пәйда қилғаниди. У, өткән қетимқи һөҗҗәт билән бу қетим ашкариланған һөҗҗәтни селиштуруп, уларниң өзара бир бирини толуқлайдиғанлиқини билдүрди.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатидики софийә ричардсонниң қаришичә, хәлқара җәмийәт хитайниң уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарита икки хил өлчәм қолланмақтикән. У, башқа дөләтләргә қоюлғандәк хитайғиму охшаш өлчәм қоюлуши керәкликини билдүрди. Софийә ричардсон мундақ дәйду: «улар б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң районда тәкшүрүш елип беришиға йол қоюш тоғрисида хитайға бесим ишлитиши керәк. Бирақ бу йәрдики әң муһим мәсилә шу, башқа дөләтләр кишилик һоқуққа хилаплиқ қилса қойидиған өлчәм охшашла хитайғиму қоюлуши керәк. Дуняниң инкасини қоюп туруп, шуни ойлап бақайли, әгәр америка бир милйон мусулманни тутқун қилған болса қандақ болатти? германийә, японийә, мексикичу? биз һазирғичә бу ишта җавабкарлиқи бар кишиләрни тәкшүрүп, җазалашни әмәс, техичә бу иш болдиму-болмидиму, дегәнни муназирә қиливатимиз. Чүнки, хитай хәлқара системида бәк күчлүк. Уни җавабкарлиққа тартишимиз мүшкүлгә тохтаватиду. Шуңа, буни һөкүмәтләр қилиши керәк. Һөкүмәтләр хитайниң җавабкарлиқтин қечип қутулушиниң немидин дерәк беридиғанлиқини ойлишип қоюши керәк.»

Мәзкур һөҗҗәт хитай ташқи ишлар министири ваң йи германийәниң мюнхен шәһиридә җаза лагерлириниң мәвҗутлуқини инкар қилип арқидинла елан қилинди. Ваң йи өткән җүмә күни германийә ташқи ишлар министири хәйку маас билән мюнхенда ахбарат йиғини өткүзүп, җаза лагери вә бир милйон адәмниң тутқун қилиниши һәққидики хәвәрләрни пүтүнләй «өсәк сөз» һәм «сахта хәвәр» дегән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт