Обзорчи гордон чаң: мәхпий һөҗҗәтләр лагер сияситидә ши җинпиңниң қоли барлиқини ашкарилиди

Мухбиримиз җүмә
2019-11-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайниң уйғур районидики лагерларға даир 400 бәтлик мәхпий һөҗҗитини ашкарилаш үчүн «ню-йорк вақти гезити» гә бесилған мулаһизидин сүрәткә елинған. 2019-Йили 16-ноябир.
Хитайниң уйғур районидики лагерларға даир 400 бәтлик мәхпий һөҗҗитини ашкарилаш үчүн «ню-йорк вақти гезити» гә бесилған мулаһизидин сүрәткә елинған. 2019-Йили 16-ноябир.
nytimes.com

«Ню-йорк вақит гезити» дә бесилған хитайниң уйғур районидики йиғивелиш лагерлириға аит мәхпий һөҗҗәтләргә қариғанда, хитай рәиси ши җинпиң уйғурларни бастурушта «қәтий рәһим қилмаслиқ» тоғрисида йолйоруқ бәргән. Мәзкур хәвәр елан қилинғандин кейин дуняви инкас қозғиди. Бу һәқтә тохталған мутәхәссисләр, лагер сияситидә хитай рәиси ши җинпиңниң биваситә қоли барлиқи, шуңа уни җинайи җавабкарлиққа тартишниң зөрүрлүкини билдүрүшмәктә.

«Ню-йорк вақит гезити» ниң хәвәр қилишичә, улар қолға чүшүргән мәхпий һөҗҗәт хитай даирилири уйғур елидә йүргүзүватқан бастуруш сияситиниң ички маһийитини мисли көрүлмигән дәриҗидә ашкарилиған.

Хәвәргә қариғанда, лагер сиясити вә уни қандақ йүргүзүш һәққидики мәхпий һөҗҗәтләр җәмий 403 бәтлик болуп, уларниң 96 бети ши җинпиңниң нутуқлири, 102 бети башқа һөкүмәт хадимлириниң нутуқлири, 161 бети уйғурларни қандақ башқуруш вә көзитиш һәққидики буйруқ вә доклатлар, қалған 44 бети йәрлик әмәлдарлар үстидин елип берилған тәкшүрүшләргә аит икән.

Хәвәргә қариғанда, бу ички һөҗҗәтләрни хитай һөкүмитидики намәлум бир һөкүмәт хадими ашкарилиған.

Бунчә көп ички һөҗҗәтниң немә үчүн лагер сиясити йолға қоюлуп 3 йилға йеқинлашқанда ашкариланғанлиқи, ашкариланған материялларниң немә үчүн юқириқи мәзмунларда талланғанлиқи наениқ.

 

Обзорчи гордон чаң: ши җинпиңниң һакимийитидә бирлик йоқ


Әмма бу һәқтә тохталған америкилиқ обзорчи гордон чаң әпәндимниң қаришичә, бу ашкариланған һөҗҗәтләр хитай компартийәсиниң юқири қатлимида ички низа барлиқини билдүридикән.

У мундақ деди: «бу һөҗҗәтләрни көргәндин кейин, хитай компартийәси алий рәһбәрликиниң арисида улар ‹шинҗаң', йәрликләр ‹шәрқий түркистан' дәп атайдиған бу районға қаритилған сиясәтләргә нисбәтән пикир ихтилапи бар икән, дегән туйғуға кәлдим. Қаттиқ пикир ихтилапи болмиған шараитта, бундақ һөҗҗәтләр асанлиқчә ашкарилинип кәтмәйду. Мәнчә ши җинпиңниң һакимийитидә бирлик йоқ.»

Хитай даирилири 2017- йилиниң бешидин буян уйғур елидә кәң көләмлик тутқун қилиш һәрикити елип барған. Көзәткүчиләр хитайниң дәсләпки бир йил җәрянида бир милйон әтрапида уйғурни «қайта тәрбийәләш мәркәзлири» намидики лагерларға қалмиғанлиқини илгири сүргән. Хитай һөкүмити бу һәқтики мәлуматларни җан-җәһли билән инкар қилған.

Һалбуки, хәлқара мәтбуатларда бу һәқтики дәлил-испатлиқ хәвәрләр өксүмигән һәмдә америка дөләт мәҗлиси гуваһлиқ бериш йиғинлирини тохтатмиған.

2018 -Йили б д т ирқий кәмситишкә қарши туруш идариси бир баянат тәйярлап, хитайниң 1 милйон уйғур қатарлиқ түркий мусулманларни лагерларға қалмиғанлиқини билдүргән.

Шундин кейин, хитай уйғурларға қарита «қайта тәрбийәләш сиясити» йүргүзүватқанлиқини билдүрүп, бастуруш сияситини пәрдазлап көрситиш һәрикитини күчәйткән.

 

Софий речардсон: бу һөҗҗәтләр уйғурларға қаритилған системилиқ бастуруш һәрикитиниң дәлил испати


Хитайниң тәтүр тәшвиқати таза әвҗигә чиққан мәзгилдә ашкариланған бу мәхпий һөҗҗәтләр һәққидә тохталған кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири директори софий речардсон ханим буларниң хитайниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан системилиқ бастуруш һәрикитиниң дәлил испати икәнликини билдүрди.

У мундақ деди: «булар пәвқуладдә һәмдә һалак қилиш характерлик дәлилләр. Булар хәвәр һекайиси әмәс, бәлки дәлил-испатлардур. Булар кәң-көләмлик вә системилиқ йүргүзүлүватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң дәлил-испати. Хитай чоқум җавабкарлиққа тартилиши керәк.»

У йәнә мәзкур һөҗҗәтләрниң ашкарилинишидин хитайниң ички қисмидиму өзидики инсанлиқини йоқатмиған бир қисим кишиләрниң барлиқини, бу уларниң өз қилмишлириниң хаталиқини етирап қилғанлиқини көрситип беридиғанлиқини билдүрди.

 

Ши җинпиң уйғурларни бастурушта «қәтий рәһим қилмаслиқ» қа чақирған



«Ню-йорк вақит гезити» ниң хәвиригә қариғанда, хитай компартийәси баш секретари ши җинпиң 2014- йили уйғур районида зиярәттә болғанда бир нәччә нәпәр һөкүмәт хадимиға мәхпий нутуқ сөзләп, уйғур елидики бастуруш һәрикитиниң асасини салған.

Ши җинпиң нутқида уларни «террорлуқ, сиңип кириш вә бөлгүнчиликкә қариши кәң көләмлик җәң елан қилиши» қа вә «диктаторилиқ органлири» дин пайдилинип «қәтий рәһим қилмаслиқ» қа чақирған.

2016-Йили авғусттин башлап уйғур елигә тәйинлигән партком секретари чен чуәнго уйғур елидики лагерларни тиз сүрәттә кеңәйткән вә бу һәрикәтләрни ақлашқа үчүн ши җинпиңниң нутуқлирини тарқатқан һәмдә әмәлдарларға «тутулушқа тегишлик һәммә адәмни тутуш» һәққидә йолйоруқ бәргән.

 

Софй речардсон: җинайи җавабкарлиқ юқиридин төвәнгичә һәммәйләндә бар



Ундақта, бу ички һөҗҗәтләрниң ашкарилиниши «уйғур елидә йүргүзүлгән сиясәтләрдә хитай мәркизий һөкүмитиниң қоли юқ», «улар бу йәрдә болуватқанларни билмәйду», «мәркәзниң шинҗаң сиясити тоғра, пәқәт йәрликтики иҗратта хаталиқ садир болған» дегәндәк сәпсәтиләргә һәмдә бу хил муназириләргә һелиһәм ишинидиғанларға қандақ тәсир көрситиши мумкин?

Бу һәқтә тохталған кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатидики софй речардсонниң қаришичә, бу нөвәт ашкариланған һөҗҗәтләр бу хилдики муназириләргә пүтүләй хатимә беридикән.

У мундақ деди: «бу хилдики муназириләр пүтүнләй түгәшти. Бу һөҗҗәтләр бу һәқтики муһакимиләрниң һөкүмәтниң юқири қатламлириғичә қанчилик берип йәткәнликини һәмдә бу сиясәтләрниң ши җинпиңниң ислам һәққидики тонуши, аталмиш терроризмға қарши туруш мәстанилиқи чөридәп түзүп чиқилғанлиқини адәмниң ишәнгүси кәлмигүдәк дәриҗидә рошәнләштүрди. Булар мәнчә йәнә, буниңдики җинайи җавабкарлиқниң юқиридин төвәнгичә һәммәйләндә барлиқини намаян қилди.»

 

Гордон чаң: хәлқара җәмийәт ши җинпиңни җавабкарлиққа тартиши керәк


Бу җәһәттә обзорчи гордон чаңниң қарашлириму софий речардсон ханим билән бирдәк. Униң қаришичә, ши җинпиңниң бу мәсилидики җинайи җавабкарлиқи сүрүштә қилиниши керәк.

У мундақ деди: «бу һөҗҗәтләр шуни көрситидуки, ши җинпиң бу җаза лагерлирини биваситә билиду вә буларниң пиланлинишиға арилашқан. Бу җаза лагерлири инсанийәткә қарши ишләнгән җинайәттур. Шуңа хәлқара җәмийәт ши җинпиңни җавабкарлиққа тартиши керәк.»

 

Хитай һөкүмити уйғур елидә йолға қойған сиясәтлиридин өзиму қаттиқ әнсиригән


Хәвәрдә көрситишичә, хитай һөкүмити уйғур елидә йолға қойған сиясәтлиридин өзиму қаттиқ әнсиригән болуп, аптоном районлуқ һөкүмәт йәрлик һөкүмәтләрни оқуштин юртиға қайтқан оқуғучилар ата-анилириниң нәгә кәткәнликни сорап қалса қандақ қилиш һәққидә агаһландурған. Нәтиҗидә турпан шәһәрлик һөкүмәт оқуғучилар лагерларға елип кетилгән ата-анилири һәққидә сориши мумкин болған соалларни рәтләп буларға җаваб тәйярлиған. Уйғур аптоном райондики җәмийәт муқимлиқиға мәсул тармақлар бу һәқтә бир йолйоруқ чүшүрүп, район тәвәсидики барлиқ әмәлдарларни турпан шәһириниң әндизисидин пайдилинишқа буйруған.

«Ню-йорк вақит гезити» ниң һөҗҗәттин нәқил елип хәвәр қилишичә, ичкири өлкиләрдә оқуватқан уйғур оқуғучиларниң иҗтимаий алақә ториниң нисбәтән кәңри болуши хитай даирилирини әнсирәткән.

Һөҗҗәттә мундақ дейилгән: «хитайниң башқа җайлиридин қайтқан оқуғучиларниң дөләтниң һәммә җайлирида иҗтимаий тори бар. Улар үндидар, вейбо вә башқа алақә супилирида натоғра қарашлирини ипадилисә, буниң тәсири кәңри тарқилиду һәмдә буни йоқатмақ тәскә тохтайду.»

 

Ахбаратларда инкаслар җиддий болди



«Ню-йорк вақит гезити» ниң мәзкур тәпсилий хәвири елан қилғандин кейин, «әл җәзирә», «вашингтон почтиси» қатарлиқ ахбаратларда арқа-арқидин бир нәччә чоң һәҗимлик мақалиләр елан қилинди. Униңдин башқа бу һәқтики инкаслар твиттер вә фәйсбук бәтлиридиму кәң йәр алди. Американиң юқири дәриҗилик сиясийонлиридин елзабет ворән қатарлиқ дөләт мәҗлиси әзалири твиттер баянати берип, хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сиясәтлирини әйиблиди.

Әмма хитай даирилири бу һәқтики хәвәрләргә җиддий инкас қайтуруп, өз сиясәтлирини ақлашқа тиришти. Хитайниң ташқи ишлар баянатчиси гең шваң дүшәнбә күндики ахбарат елан қилиш йиғинида «ню-йорк вақит гезити» ашкариланған һөҗҗәтләрни инкар қилалмиған болсиму, бу «аталмиш ички һөҗҗәтләрниң хитайниң шинҗаңдики тиришчанлиқлириға қара сүртүш» урунушидин башқа нәрсә әмәсликини билдүрди.

 

Гордон чаң: хитайниң бу һөҗҗәтләрниң һәқиқийлиқини инкар қилалмаслиқи мәсилиниң негизлик йери


Буниңға инкас қайтурған язғучи гордон чаңниң ейтишичә, хитайниң буни инкар қилалмаслиқи диққәт қилишқа әрзийдикән.

У мундақ деди: «ташиқи ишлар министирлиқи баянатчисиниң бу һөҗҗәтләрниң һәқиқийлиқини инкар қилалмаслиқи мәсилиниң негизлик йери. Биз шуниңға шаһит болдуқки, хитай һөкүмити йеқиндин бери бу лагерларниң мәвҗутлуқини инкар қилиштин, уни чүшәндүрүшкә өтти. Улар ‹ню-йорк вақит гезити' ниң хәвирини контекисти йоқ, дәп әйиблиди, әмма биз контекистниң немә икәнликини билимиз. Булар инсанийәт қарши җинайәтләрдур. Хәлқара җәмийәт буларни тохтитиш үчүн хитайға бесим ишлитиши керәк.»


Йеқинқи санлиқ мәлуматларға қариғанда, хитай даирилири 2017- йилидин буян 1.5 Милйондин, 3 милйонғичә уйғур, қазақ қатарлиқ түркий милләтләрни йиғивелиш лагерлириға қамиған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт