Maykil klark qatarliq tetqiqatchilar Uyghur élidiki weziyetke taqabil turushning yolliri üstide mulahize yürgüzdi

Muxbirimiz irade
2019-10-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Maykil klarkning awstraliyede chiqidighan "Asiya jem'iyiti" namliq tetqiqat orginining tor bétide "Awstraliye we shinjang: yéngiche 'erksizlik' ke qandaq mu'amile qilish kérek?" mawzusida élan qilghan mulahizisi.
Maykil klarkning awstraliyede chiqidighan "Asiya jem'iyiti" namliq tetqiqat orginining tor bétide "Awstraliye we shinjang: yéngiche 'erksizlik' ke qandaq mu'amile qilish kérek?" mawzusida élan qilghan mulahizisi.
asiasociety.org

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, awstraliye dölet bixeterliki unwérsititining dotsénti maykil klark yéqinda awstraliyede chiqidighan "Asiya jem'iyiti" namliq tetqiqat orginining tor bétide maqale élan qilip, awstraliye hökümiti jümlidin herqaysi hökümetlerning Uyghur élide otturigha chiqiwatqan weziyetke qandaq taqabil turushi heqqide pikirlirini otturigha qoydi.

U, "Awstraliye we shinjang: yéngiche 'erksizlik' ke qandaq mu'amile qilish kérek?" mawzusida élan qilghan mulahiziside aldi bilen tetqiqatchilar teripidin az dégende bir yérim milyon etrapida kishi qamalghan dep qariliwatqan lagérlarda yürgüzülüwatqan ménge yuyush herikiti heqqide tepsili uchurlarni bergen.

U, xitay hökümiti Uyghur élide yürgüzüwatqan bu "Qayta terbiye sésitisimi" ning meqsitini "Uyghur milliy kimlikini suslashturush we ularni eslidiki halitidin 'köndürülgen' qilip özgertish" dep körsetken. U, xitay hökümitining lagérlarni yolgha qoyghandin sirt yene, Uyghur jem'iyitide omumyüzlük halda Uyghur til-yéziqini cheklesh, dini pa'aliyetlerge yéngi cheklimilerni qoyush, meschit, mazarliq qatarliq dini orunlarni weyran qilish, shuningdek yene milletler ara toylishishni teshebbus qilish we Uyghur ilim sahesige omumyüzlük ziyankeshlik qilish qatarliq usullar arqiliq Uyghurlargha "Medeniyet qirghinchiliqi" yürgüzüwatqanliqini bayan qilghan. 

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajéwiski bügün bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda Uyghur élide nöwette yolgha qoyuluwatqan siyasetler "Medeniyet qirghinchiliqi" bolsimu, emma oxshash waqitta türlük jismaniy zorawanliqlarning yüz bériwatqanliqiningmu ret qilghusiz bir pakitliqini eskertti. U mundaq dédi: 

"Men maykil ependimning yuqirida dégenlirige qoshulghan bilen bir waqitta yene shuni eskertip qoymaqchimenki, rayonda yüz bériwatqanlar medeniyetke hujum qilishtin halqip ketti. Biz rayondiki jismaniy zorawanliq weqelirining insanlar hayatigha körsitiwatqan tesirliri heqqidimu nurghun kishini chöchütidighan xewerlerni köriwatimiz. Mesilen, kishilerning nahayiti éghir jazaliniwatqanliqi, lagér we türmilerde we doxturxanilarda ölgenlikige da'ir nurghun xewerler mewjut. Shunga biz bu medeniyet qirghinchiliqi dégen sözni ishletkende kishini chöchütidighan jismaniy zorawanliqlarnimu nezerdin saqit qilmasliqimiz kérek". 

Awstraliyelik tetqiqatchi maykil klark mulahiziside herqaysi hökümetlerning Uyghur mesilisige qandaq inkas qayturghanliqini bahalash bilen birge yene, Uyghurlarning weziyitige köngül bölüwatqan, weziyettin endishe qiliwatqan xelq'ara jama'etning peqetla hökümetlerni tenqid qilish bilenla cheklinip qalmasliqini eskertken. U bu mesilide démokratik ellerdiki herqaysi shirket-guruhlar we aliy bilim yurtliriningmu oxshashla tenqid qilinishi kéreklikini bildürgen. 
Uning izahlishiche, amérikada eng aldinqi qatarda turidighan 500 shirketning 53 i Uyghur élide biwaste halda yaki wastiliq halda tijaret qilidighan bolup, ular Coca Cola, Amazon, Nike, KFC, Heinz, Campbell’s Soups Hilton qatarliqlarni öz ichige alidiken. Yene, térmo fishirgha oxshash téxnika shirketliri we shundaqla xitay pay chek bazirida péyi bolghan nurghun amérika fondi jem'iyetliri, pénsiye fondliri mewjut iken. Amérikadiki MIT, Yale, Carnegie Mellon qatarliq uniwérsitétlar, awstraliyediki University of Technology Sydney, Curtin University qatarliq uniwérsitétlarning xitaydiki oxshimighan mu'esseseler bilen xitayning nazaret sistémisini küchlendürüshni meqset qilghan tetqiqat témiliri bar iken. Volkswagon, Siemens, Unilever, Adidas Larni öz ichige alghan 68 yawrupa shérkitiningmu biwaste yaki wastiliq halda Uyghur élide tijariti bar iken. 

Tetqiqatchi maykil kilark Uyghur élidiki bu weziyetke ünümlük taqabil turush üchün töwendikilerni otturigha qoyghan: 

"Birinchisi, xelq'ara jama'et choqum shinjangda yüz bériwatqanlarni mu'eyyenleshtürüshi we uning ismini yüz bériwatqinidek 'medeniyet qirghinchiliqi' dep békitish kérek. Bu muhim nuqtini mu'eyyenleshtürüsh hökümetlerning, xelq'araliq mu'esseselerning, uniwérsitétlarning, shirket-guruhlarni shinjang yaki xitaydiki mu'esseseler bilen hemkarlashqanda qandaq xewplerge yoluqidighanliqi heqqide éniq körsetme bolidu. Ikkinchisi, awstraliye hökümiti ünümlük xelq'araliq heriketni qolgha keltürüsh üchün peqet herqaysi döletlerning keng da'iride hemkarliqining zörürlükini tonup yétishi kérek. Bu peqet amérika we yaki gherb döletliri bashchiliqidiki tirishchanliqlar bolushi kupaye qilmaydu. . . Üchinchisi, awstraliye hökümiti choqum özining küchini ishqa sélish arqiliq hel qilghili bolidighan mesililerni hel qilishi kérek. Ular, tutqun qilin'ghan awstraliyelik Uyghurlarning mesilisini dawamliq tekitlesh, awstraliyediki Uyghur jama'itini qoghdash qatarliq tedbirlerni emeliyleshtürüsh. . .". 

Hénriy shajéwiski yuqiridiki pikir-teklipler üstide ayrim-ayrim mulahize yürgüzdi. U yuqirida éytilghandek öz ichide belgilik Uyghur jama'iti bolghan döletlerning hemmisining yuqirida maykil klark ependi éytqandek, öz ichidiki Uyghurlarni qoghdashqa munasiwetlik siyasetlerni yürgüzüshi kéreklikini eskertti. Hénriy yene, xitayda tijaret qiliwatqan shirketlerning axirqi meqsiti payda élish bolghanliqtin, bezi shirketlerning xitaydiki yaki Uyghur élidiki shirketler bilen hemkarlishishining aldini élish üchün peqet ulargha rayondiki insaniyet kirizisi'idin ders bérishning yéterlik bolmaydighanliqini, buning üchün hökümetning choqum bir qanun belgilesh arqiliq bu shirketlerning u yerdiki tijariy pa'aliyetlirini cheklishi kéreklikini bildürdi. 

Maykil klark maqalisini töwendiki tewsiyeler bilen ayaghlashturghan: "Netijide, shinjangda yüz bériwatqanlar peqetla hökümetler, shirketler we unwérsititilarla köngül bölüshke tégishlik mesile bolup qalmastin, belki u dunyadiki herbir insan köngül bölüshke tégishlik mesile. Bolupmu erkin döletlerde yashawatqanlar öz hökümetlirimizge bésim ishlitishimiz kérek. Parlaménttiki wekillerdin, unwérsitét we shirketlerdin yenimu köp tekshürüp-tetqiq qilishni telep qilip, ularning biwaste yaki wastiliq halda Uyghurlargha yürgüzülüwatqan medeniyet qirghinchiliqigha shérik bolushining aldini élishi kérek."

Toluq bet