Qazaqistanliqlarning mayk pompéyoning merkiziy asiyagha qaratqan sepiri heqqidiki qarashliri

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-02-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo ependim qazaqistan'gha qilghan sepiride xitayning yighiwélish lagérlirida tutup turuluwatqanlarning uruq-tughqanliri bilen körüshti. 2020-Yili féwral. Qazaqistan.
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo ependim qazaqistan'gha qilghan sepiride xitayning yighiwélish lagérlirida tutup turuluwatqanlarning uruq-tughqanliri bilen körüshti. 2020-Yili féwral. Qazaqistan.
Social Media

Yéqinda amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo özining ottura asiyagha, shu jümlidin qazaqistan'gha qilghan sepiri jeryanida xitayning yighiwélish lagérlirida tutup turuluwatqanlarning uruq-tughqanliri bilen körüshken idi. Bolupmu uning qazaqistan tashqi ishlar ministiri muxtar tilérbérdi we nursultan nazarbayéflar bilen körüshüp, muxbirlarni kütüwélish yighinida Uyghur mesilisini otturigha qoyushi, xitayning jaza lagérlirida milyonlighan Uyghur, qazaq we bashqimu türk-musulmanlarning azab chékiwatqanliqini tilgha élishi köpligen mutexessislerning, addiy qazaqistanliqlarning diqqet merkizide boldi.

Köpligen analizchilarning diqqitini tartqan yene bir mesile xitayning qazaqistandiki elchisi jang shyawning mayk pompéyoning sepirige inkas qayturushi boldi. Bu heqte köpligen ammiwi axbarat wasitiliride bes-munaziriler élip bérilmaqta.

"Krasnaya wésna" axbarat agéntliqida élan qilin'ghan "Xitay elchixanisi: pompéyo xitaygha qarshi qutratquluq qilish üchün ottura asiyani arilidi" namliq maqalida éytilishiche, pompéyoning yawro-asiya memliketlirige qilghan sepirini xitayning qazaqistan we özbékistandiki elchixaniliri "Qutratquluq qilish" dep qarighaniken. Maqalidin melum bolushiche, xitay mezkur rayon memliketlirining amérika siyasitini qollimaydighanliqigha ishench bildürgen. 

"Régnum" agéntliqi élan qilghan "Xitay-pompéyoning türkistan'gha qilghan sepiri 'yaman gherezlik ighwagerlikke' tolup tashqan" namliq maqalida xitayning özbékistandiki elchixanisi bayanat élan qilip, uningda xitayni qarilap, uning merkiziy asiya memliketliri bilen bolghan dostluq munasiwetlirini buzushqa urun'ghan her qandaq heriketlerning meghlup bolidighanliqi éytilghan. 

Xitay elchisining bayanatigha qarita qazaqistan sinat ezaliri néme dédi?

Yéqinda "Azadliq" radiyosining muxbiri qazaqistan sinat ezalirining xitay elchisining bayanati heqqidiki inkaslirini igiligen.

Uningdin igilishimizche, sinat béktas béknazarof pompéyoni xitayning tashqi siyasitige baha béreleydighan adem emeslikini éytqan. U "Bu seperdin qazaqistan özining menpe'eti üchün néme utidu, xitayning siyasitide qazaqistan üchün qandaq menpe'et bar" dégen'ge oxshash mesililerge ehmiyet bérish lazimliqini tekitligen. 

Sinat ezasi érbolat muqayéf bolsa, musulmanlargha qarita bésim heqqide, buninggha Uyghur xelqining, andin qazaqlarning narazi boluwatqanliqi bir nechche yillardin buyan éytilip kéliwatqan bolsimu, özi bérip körmigenliktin bu heqte éniq bir nerse éytalmaydighanliqini bildürgen.

Yene bir sinat ezasi éli béktayéf bu heqte héch bir axbaratqa ige emeslikini chüshendürgen. 

Yene bir sinat ezasi murat bextiyaruli mundaq dégen: "Bizning qazaq qérindashlirimizni öz ichige alghan xitaydiki musulmanlarning hoquqining cheklen'genliki sir emes. Shunglashqa amérika tashqi ishlar ministirining bu pikiri peqet amérikining pikiri emes, bu belki tinchliqperwer, insan hoquqini qedirleydighan memliketlerning pikir dep bahalaymen." 

Biz bu heqte qazaqistanliq mutexessislerning qarashlirini igiliduq. 

Siyasetshunas dost köshim ependi bu jehette ikkila mesilige ehmiyet bérish lazimliqini tekitlep, mundaq dédi: "Birinchidin, qazaqistan qanche köp tereplimilik siyaset tutimen désimu, beribir chong, qudretlik memliketlerning arisidiki siyasetning otturisida qéliwéridu. Ularning siyasiti bir-birige yaqmaydu. Qazaqistanning hemme eller bilen yaxshi bolghusi kélidu. Ularning arisidiki siyasiy oyunlardin qazaqistan qéchip qutulalmaydu. Amérikimu öz menpe'etini qoghdap sözlidi. Xitay elchisimu buninggha öz jawabini berdi. Ikkinchidin, bu seper méningche, qazaqistan üchün chong ülge bolidighan mesile. Pompéyoning 'azadliq' radiyosigha bergen söhbiti manga yaqti. Mesile ene shu söhbette emes. Pompéyoning söhbiti bizning rehberlerni oylandurushi kérek idi. Méningche, bizning rehberlirimiz bu heqte birmu axbarat wasitiliride söhbet bermidi."

Siyasetshunas jasaral qu'anishalin ependi mundaq dédi: "Asasen bizge munasiwetlik pompéyo chong paydisi bar pozitsiyede bolup, shuni élan qildi. Méningche, xitay mesilisige bolupmu sérikjan bilash'ughli tesir qildi. U xitayda zerdab chékiwatqanlarning uruq-tughqanlirini pompéyo bilen uchrashturdi. Pompéyo eng aldi bilen shularning pikirini aldi. Peqet shuningdin kéyin bizning ikki rehber bilen körüshti. Eger deslep rehberler bilen körüshken bolsa, ehwal bashqiche bolatti. Bu yerde bizning da'iriler utulup qaldi. Shunglashqa pompéyoning kelgini biz üchün paydiliq boldi. Bu yerde amérikining bizge bolghan pozitsiyesi éniqlandi dep oylaymen. Pompéyoning xitayda teqibleshlerning orun éliwatqanliqi, xitaydin qéchip kelgenlerge ghemxorluq qilish kérekliki toghriliq éytqanliri biz üchün intayin muhim. Xitay elchisining qilghan bildürüshlirige men heyran qalmaymen. Xitayning buning barliqini yoqqa chiqirish tebi'iy nerse, elwette. Xitayning Uyghur, qazaq oxshash musulman qérindashlirimizgha qiliwatqan zulumi hemmige melum bolup ketti. Shuning üchün u özini aqlashqa tirishiwatidu."

Bu heqte qazaqistanliq Uyghurlar néme deydu?

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan almuta shehirining turghuni sheherbanum seydullayéwa xanim mundaq dédi: "Mayk pompéyoning ottura asiyagha muraji'iti bu xitayning Uyghurlargha we bashqa türkiy xelqlerge qiliwatqan zulumigha birliship qarshi turush. Buningdin Uyghurlar minnetdar. Xitay, elwette, buninggha narazi bolidu. Sewebi xitay Uyghuristandin ayrilishni xalimaydu. Biz Uyghurlarda shu yerge alahide bir komissiye ewetse dégen pikir bar."

Almuta shehirining yene bir turghuni qurwanjan turghanof ependining pikiriche, xitay insan heqlirige xilapliq qiliwatqan memliketlerning biri bolup, buninggha delil-ispatlar köp iken. U mundaq dédi: "Xitay kommunistik partiyesining kishilik hoquqni depsende qiliwatqinini amérika yaxshi bilidu. Shuning üchün mayk pompéyo kélip, ottura asiyani birlishishke chaqirdi."

Toluq bet