"бир бәлвағ бир йол қурулуши" вә хитай мустәмликичиликидә уйғур қирғинчилиқи

Мухбиримиз әзиз
2021-04-19
Share
Вашингтон шәһиридики "коммунизм қурбанлири хатирә фонди" билән "уйғур һәрикити" тәшкилати бирлишип уюштурған йиғиндин көрүнүш. 2021-Йили апрел.
Photo: RFA

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики сиясий бастуруш һәрикитини ғәрб дуняси "ирқий қирғинчилиқ" дәп хуласә чиқарған һәмдә буни әйибләш йүзисидин бир қатар тәдбирләрни еливатқандиму ислам дунясиниң изчил хитай һөкүмитини қоллиши көплигән соалларни пәйда қиливатқанлиқи мәлум. Болупму хитайниң "бир бәлвағ бир йол қурулуши" ни асасий васитә қилған һалда ислам дөләтлириниң иқтисадий җан томурини контрол қиливелиши нәтиҗисидә мусулманлар аммиси вә ислам һакимийәтлири оттурисида охшимиған пикир ихтилаплириму көрүлүшкә башлиди. Әнә шу хилдики ислам һакимийәтлириниң хитай һөкүмити иҗра қиливатқан қирғинчилиқ сиясәтлирини һимайә қилиши һәмдә буниңдики көплигән хәтәрлик амиллар йеқинда нәшрдин чиққан "қизил қиямәт: хитайниң түрк вә ислам дунясини мустәмликиләштүрүши һәмдә уйғур қирғинчилиқи" намлиқ әсәрдә әтраплиқ йорутулиду. Әсәр аптори, дуня уйғур қурултийиниң баш тәптиши абдулһәким идрисниң узун йиллиқ издинишлири вә шәхсий кәчүрмишлири зич бирләшкән бу әсәрдики ирқий қирғинчилиқ вә иқтисадий мәнпәәтни чөридигән көплигән мәсилиләр 19-апрел күни чүштин бурун өткүзүлгән мәхсус муһакимә йиғинида алаһидә орун игилиди.

Вашингтон шәһиридики "коммунизм қурбанлири хатирә фонди" билән "уйғур һәрикити" тәшкилати бирлишип уюштурған мәзкур йиғинниң риясәтчиси җулий милсап алди билән бу қетимқи йиғинниң тәшкиллиниши һәққидә қисқичә мәлумат бәргәндин кейин сөз нөвитини "коммунизм қурбанлири хатирә фонди" ниң рәиси, америка қошма штатлириниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) ниң җәнвә шәһиридики сабиқ баш әлчиси андрев брембергкә бәрди.

Бремберг әпәнди сөзидә ихчам қилип өткән бирнәччә йилда уйғурлар мәсилисиниң кичикликтин зорийиш вә аддий болған район характерлик мәсилидин дуняви мәсилигә айлиниш әһвалини әсләп өтти. Шуниңдәк нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қиливатқанлиқини билидиған дипломатийә хадимлириниң илгирикидин зор дәриҗидә көпәйгәнликини, болупму америка ташқи ишлар министири блинкен әпәндиму өзиниң уйғурлар дуч келиватқан паҗиәни "ирқий қирғинчилиқ" дәп қарайдиғанлиқини билдүргәндин кейин, буниң дипломатийә саһәсидә бу һәқтики хизмәтләрни давам қилдурушқа бәкму пайдилиқ болғанлиқини сөзләп өтти. У шу қатарда "биз давамлиқ бу мәсилини техиму юқири пәллигә елип чиқишқа тиришимиз. Шуниңдәк америкидин үлгә елип башқа дөләтләрниңму уйғурлар һәққидә қарарларни елишиға түрткә болимиз" дәп көрсәтти. Бремберг әпәндиниң билдүрүшичә, униң дипломатийә саһәсидики паалийәтләрдә һес қилғанлири шу болғанки, һәммила дөләтләр хитай ойлиғандәк унчивала дөт әмәскән, хитайниң гәплиригиму ‍унчилик алдирап ишинип кәтмәйдикән. Шундақ болғанлиқи үчүн нөвәттә хитайниң "бир бәлвағ бир йол қурулуши" намидики "қәрз дипломатийәси" ниң қилтақлириға дәссәштин өзини тартиватқанларниң сани тәдриҗий ашмақта икән. .

Бу қетимқи муһакимә йиғиниға иштирак қилған әзиз меһманларниң йәнә бири "америка-ислам мунасивәтлири кеңиши" (CAIR) ниң рәиси ниһад авад иди. Йеқинқи мәзгилләрдин буян охшимиған сорунларда изчил уйғурлар һәққидә сөз қилип келиватқан ниһад әпәнди бу қетимму өзиниң уйғурлар дуч келиватқан ирқий қирғинчилиқни ялғуз уйғурларниң бешиға кәлгән бир паҗиә, дәп қаримайдиғанлиқини, йәнә келип хитай һөкүмити өктичи пикирләрни җимиқтурушта утуқ қазиниватқан әһвалда мусулманлар дуняси дуч келиватқан түрлүк мәсилиләрниң әң бешиға уйғурлар мәсилисини қоюш, америкидики вә башқа җайлардики мусулманлар җамаити уйғурларни һимайә қилиш намайишини көпләп ‍уюштуруш, шуниңдәк қолидин келишичә хитай маллирини байқут қилиш лазимлиқини алаһидә тәкитлиди. У сөзиниң ахирида "мән мушу хилдики авазсиз хәлқләрниң авази болушни халаймән. Шуңа мән һәрқачан уйғурларниң дости һәм уларниң һимайичиси болимән" деди.

Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйсаму абдулһәким идрисниң узун йиллиқ сирдаш дости вә сәпдиши болуш сүпити билән йиғинда айрим сөз қилди. У өзиниң буниңдин оттуз йилчә илгирики оқуғучи вақитлирида баштин кәчүргән алий мәктәп оқуғучилириниң наразилиқ намайишлири һәмдә абдулһеким билән биллә явропада уйғур давасини кеңәйтиш йолида көрсәткән тиришчанлиқлириға бирләштүргән һалда хитай һөкүмити нөвәттә иҗра қиливатқан ирқий қирғинчилиқни тасадипий оттуриға чиққан һадисә, дәп қаримайдиғанлиқини алаһидә тәкитлиди. Долқун әйсаниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң уйғурларни қирғин қилиши әмәлийәттә уларниң нәччә он йиллап изчил иҗра қилип кәлгән ассимилятсийә сиясәтлириниң бир балдақ юқири көтүрүлүши икән. Хитайниң бу тәдбири маһийәттә шәкли өзгәргән һалда изчил давам қилип кәлгән болуп, һазир зулумниң әң юқири пәллисини яратқан. У алаһидә қилип "дуняда кишилик һоқуқ мәсилилири көпләп мәвҗут. Әмма уйғурниң бешиға келиватқини кишилик һоқуқ мәсилиси әмәс. Бу мисли көрүлмигән ирқий қирғинчилиқ. Уйғурниң бешиға келиватқан зулумлар һечқандақ бир милләтниң бешиға кәлгини йоқ" дәп көрсәтти. У буниңға мисал қатарида әң вәһший вә әң залим дәп қаралған һөкүмәтләрниңму һечқачан пуқраларниң немә йейиши, қандақ кийиниши, қандақ саламлишиши дегәндәк һаятлиқ паалийәтлиригә чәк қоймиғанлиқини, уйғурлар һазир уруқ-туғқанлириниң өлүк-тирикиниму билмәйдиған дәриҗидә йәнҗиливатқанда дуняниң бу мәсилигә қарита техиму көп әмили һәрикәт қоллиниши лазимлиқини шәрһләп өтти.

"қизил қиямәт" ниң аптори абдулһәким идрисму өз нөвитидә йиғин әһлигә мәзкур әсәрни йезип чиқишидики сәвәбләр һәққидә чүшәнчә берип өтти. . Болупму буниңда ялғуз уйғурларниң дәрдини баян қилишла әмәс, техиму муһими инсанийәт дунясиға ғайәт зор тәһдит пәйда қиливатқан хитай һакимийитиниң маһийитини шәрһләп бериш, шу арқилиқ уйғурлар дуч келиватқан ирқий қирғинчилиқниң инсанийәт дуч келиватқан паҗиәниң башлиниши икәнликини көрситип беришни көзлигәнликини, мәзкур китабни оқуғанлар шу арқилиқ хитайниң маһийитини һәмдә уйғурларниң әһвалини чүшәнсикән, дәп арзу қилғанлиқини алаһидә тәкитлиди. Абдулһәкимниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң бу хил "қизил қиямәт" түсини алған қирғинчилиқ қилмишлири узун йиллардин буян давам қиливатқан болуп, нөвәттә биз көрүватқан мәсчитләрни чеқиветиш, уйғур зиялийлирини вә байлирини йоқитиш дегәнләр көп қетимлап оттуриға чиққан һадисиләр икән. Әмма хитай 1980-йиллардин кейин өзиниң әрзан баһалиқ әмгәк күчи базири болуштәк алаһидиликидин пайдилинип иқтисадий қуввәткә еришкәндин кейин, уйғурларни мустәмликә қилиш һәмдә ахирида йоқитиштәк бу һәрикитини нөвәттә ташқи дуняға кеңәйтмәктикән. Болупму уларниң оттура асия, җәнубий асия вә оттура шәрқ районида "қәрз дипломатийәси" арқилиқ көплигән дөләтләрни өзигә беқинди қиливелиши "бөриниң қой падисиға достлуқ қолини узитиши" шәклидә давам қилмақта икән. Әмма хитайниң иқтисадий боюнтуруқлириға илинип қалған мусулман дөләтлири ислам динини "роһий кесәллик" дәп җакарлиған, қуранни дөвә-дөвә һалда көйдүргән хитай һакимийитигә кәлгәндә зуван сүрәлмәс болуп қалған. У мушу әһвалларни омумлаштуруп "хитайниң уйғурларни йоқитиш һәрикити пәқәт ишниң башлиниши. У һазир ислам дунясини мустәмликә қилип ахирида уларниму йоқатмақчи" дәп көрсәтти һәмдә ислам дунясиниң уйғурлар үчүн орнидин дәст турушиниң көп тәрәплимә әһмийәткә игә болидиғанлиқини баян қилди.

Йиғин ахирида хитайниң "бир бәлвағ бир йол қурулуши" ниң дипломатийәдики қоллинилиши, уйғурлар дуч келиватқан ирқий қирғинчилиқни ислам дунясида қандақ қилғанда техиму яхши аңлатқили болиду, дегәндәк мәсилиләр бойичә көплигән соаллар соралди. Йиғинға тор арқилиқ қатнашқан кишиләрниң көплүкиму бу мәсилиләрниң кишиләр көңүл бөлүватқан темилардин бири икәнликини көрсәтмәктә иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт