Qazaqistandiki Uyghurlar milliy kimlik we örp-adetlirini saqlash üchün tirishchanliq körsetmekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-10-26
Share
Qazaqistandiki Uyghurlar milliy kimlik we örp-adetlirini saqlash üchün tirishchanliq körsetmekte Almuta wilayitige qarashliq Uyghur nahiyesining merkizi bolghan chonja yézisida ötküzülgen pa'aliyettin körünüsh. 2021-Yili öktebir, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Uyghurlar uzun tarixqa we bay medeniyetke ige xelqlerning biri bolup, bügün ular Uyghur élidin sirt yene ottura asiyada, jümlidin qazaqistanda yashap kelmekte. Qazaqistandiki Uyghurlar 19-esirning axirliridin 20-esirning 50-60-yillirighiche bolghan jeryanda, asasliqi Uyghur élining shimalidiki ili wilayitidin kélip olturaqlashqan idi. Qazaqistandiki Uyghurlarning mutleq köp qismi hazir almuta shehiri we almuta wilayitide, shundaqla memliketning jenubiy rayonlirida orunlashqan.

Qazaqistan ilgiriki 70 yil mabeynide sabiq sowét ittipaqi terkibidiki ittipaqdash jumhuriyetlerning biri bolup, 1991-yili musteqil boldi. Sabiq sowét ittipaqidiki bashqa milletler bilen bir qatarda Uyghurlarmu ötken esirning 20-yilliridin tartip öz medeniyitini, sen'itini, edebiyatini we bashqimu sahelirini rawajlandurup kelgenidi. Bügünki künde qazaqistandiki Uyghurlar nopus jehettin memlikettiki chong milletlerning biri süpitide öz örp-adetlirini saqlash we rawajlandurush jehette tirishchanliq körsitip kelmekte.

Yéqinda almuta wilayitige qarashliq Uyghur nahiyesining merkizi bolghan chonja yézisida ene shu milliy örp-adetlerni saqlash we buningdin kéyinmu ularni terghib qilishni kücheytish meqsitide yumilaq üstel yighini bolup ötti. Uyghur nahiyelik "Dostluq" Uyghur étno-medeniyet merkizi jem'iyetlik birleshmisi teripidin uyushturulghan bu yighin'gha imamlar, yigit bashliri, ziyaliylar ishtirak qildi. Ularning arisida nahiyening ghaljat, ketmen, dardamtu, tügmen, charin, chonja qatarliq yéziliridin kelgen wekiller bolup, 50 tin oshuq adem qatnashti.

Yighin riyasetchisi "Dostluq" Uyghur étno-medeniyet merkizining re'isi rozaxun nasirof dunyagha tarighan korona wirusi sewebidin körüliwatqan bixeterlik charilirini qet'y saqlash meqsitide bu pa'aliyetke sanaqliq edemlerning teklip qilin'ghanliqini eskertti. Deslep sözge chiqqan Uyghur nahiyesining bash imami daniyar raqishéf qazaqistanda yashawatqan xelqlerning diniy étiqadlirini dawamlashturushigha barliq mumkinchiliklerning mewjut ikenlikini bildürdi. U nahiyede 25 meschitning barliqini, shu jümlidin sümbe, charin we shungqar yézilirida zamaniwiy meschitlerning sélin'ghanliqini otturigha qoydi. Daniyar raqishéf bügünki künde ahale ichide islam dinigha, diniy en'enilerge yat ishlarning yüz bériwatqanliqini eskertip, xelq ichide bu heqte terghibat yürgüzüshte imamlarning we yigit bashlirining chong rol oynaydighanliqini tekitlidi.

Yighinda söz qilghanlarning biri ketmen yézisining yigit béshi shéripidin jélilof yézida nezirlerni ötküzüshning tertipke chüshkenlikini, shundaqla toylarnimu bir izgha, bir tertipke sélish yönilishide ishlarning dawamliq yürüshliship kétiwatqanliqini bildürdi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan "Turan dunyasi" türkiy xelqler medeniyet fondining mudiri karlin mexpirof ependi mundaq dédi: "Her qandaq millet özining örp-adetliri bilen millet bolup turidu. Chonjada ötken yighinda heqiqeten yaxshi mesililer otturigha qoyuldi. Özimizning milliy we zamaniwiy örp-adetlirimizni saqlashta qandaq yene yollarni izdep tépish kérek? yighinda örp-adetlirimizni zamaniwiy yolda tereqqiy qildurush we öz yoligha chüshürüsh mesililiri tekitlendi. Heqiqetenmu her qandaq xelqning örp-aditi din bilen chemberchas baghlan'ghan bolidu. Uyghur xelqi qedimki zamanlardin buyan nurghun dinlargha étiqad qilghan, emma islam dini bizning sekkizinchi, yeni eng axiriqi dinimiz bolup qaldi. Shu sekkiz din ichide bizning ata-bowilirimiz nurghun örp-adetlerni saqlap, mushu kemgiche mewjut bolup turuwatidu. Heqiqeten öz medeniyitini saqlash yashlarning kélechektiki parlaq yoli. Shuning üchün biz chonglar bu örp-adetlirimizni yashlirimizgha ögitishimiz kérek."

Jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizi re'isining orunbasari, jumhuriyetlik "Uyghur awazi" gézitining bash muherriri yérshat esmetof ependining pikriche, Uyghurlarning örp-adetliri boyiche peyda boluwatqan mesililerni peydin-pey we birliship hel qilishqa bolidiken. Bu jehette jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizi teripidin her xil pa'aliyetler dawamliq ötküzülüp turmaqtiken.

Yérshat esmetof bir nahiyening her bir yézisida diniy resim-qa'idilerni, milliy örp-adetlerni saqlashta her xil közqarashlarning mewjut bolup turuwatqanliqini, bularni bir tertipke keltürüshning intayin murekkep ish ikenlikini ilgiri sürdi.

Yérshat esmetof örp-adet mesilisige jiddiy qarash lazimliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Uni xelqqe chüshendürüsh bek qiyin. Hazir birer a'ilige dastixanni mundaq yay, nezirni mundaq ötküz, ya bolmisa toyungni mundaq uyushtur déyishning özi qollaysiz. Sewebi ademlening ijtima'iy haliti her türlük. Bu mesililerni otturahal bir yéshim boyiche hel qilishqa bolidu, dep oylaymen. Toylardiki we nezirlerdiki kemchiliklerni öz'ara meslihetliship, ornigha sélishqa bolidu. Shuning üchün bu yighinning ehmiyiti zor. Mezkur yighin'gha Uyghur nahiyesidiki qazaq qénindashlardinmu wekiller qatnashti. Ularmu özlirining örp-adetlirige a'it mesililer heqqide toxtaldi. Mushuning hemmisi qazaq-Uyghur dostluqining, birlikining, razimenlikining bir körünüshi, dep oylaymen."

Yérshat esmetof mushundaq pa'aliyetlerni ötküzüsh arqiliq her xil mesililerni hel qilishqa bolidighanliqini körsetti.

Igilishimizche, qazaqistandiki Uyghur teshkilatliri we ziyaliylar yash ewladlargha milliy örp-adetlerni terghib qilish meqsitide oqutush Uyghur tilida élip bériliwatqan mektepler bilen hemkarliqta her xil pa'aliyetlerni ötküzüshni dawamlashturup kelmektiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet