“мирас фонди” да уйғур дияридики кризис һәққидә муһакимә йиғини ечилди

Мухбиримиз әзиз
2019-06-07
Share
Uyghur-Heptiliki-Miras-Fondi-2019.jpg “мирас фонди” да ечилған уйғур дияридики кризис һәққидики муһакимә йиғинидин бир көрүнүш. 2019-Йили 7-июн. Вашингтон, америка.
Photo: RFA

Вашингтонда “уйғур һәптилики” ниң түрлүк паалийәтлири җиддий давам қиливатқанда америкидики даңлиқ ақиллар мәркәзлириниң бири болған “мирас фонди” 7-июн күни уйғур дияридики кризис һәққидә мәхсус муһакимә йиғини чақирди.

Бу қетимқи йиғинниң риясәтчиси, “мирас фонди” асия бөлүминиң мудири валтер лохман алди билән сөз елип, “тйәнәнмин қирғинчилиқи” дәк зор паҗиәгә 30 йил болған һазирқи күндә хитайниң ашу хилдики зулумларни техиму ашуруп давам қиливатқанлиқини, буниң әң типик ипадиси нөвәттә милйонлиған уйғурниң лагерларға қамилип мәһбусқа айлиниши икәнликини тәкитләп өтти. У һазирқи замандики бу лагерларға қамалған уйғурларниң мутләқ көп қисминиң диний етиқадқа четилип тутқун қилинғанлиқини, бунчә көп сандики инсанларниң лагерларға топлинишиниң толиму зор бир хәтәрниң бешарити икәнликини оттуриға қоюп, диний етиқадқа бағлап милйонлиған кишини лагерларға қамашниң америкиниң әң әқәллий әхлақ пиринсипи үчүн бир зор хирис болуватқанлиқини көрситип өтти. 

Йиғинниң муһакимә басқучида алди билән вашингтон шәһиридики уйғур адвокат, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати идарә һәйитиниң рәиси нури түркәл сөз алди. У сөзидә хитай һөкүмитиниң милйонлап уйғурлар қамалған лагерларни илгири кәспий тәрбийиләш мәркизи, дәп тәшвиқ қилған болса, һазир бу җайларни ятақлиқ мәктәп, дейишкә өткәнликини. Улар бу җайлардики кишиләрни һәрбийчә шәкилдә башқуруп, “нәсәбини үзүп ташлаш, йилтизини кесип ташлаш, алақисини үзүп ташлаш, мәнбәсини кесип ташлаш” дегән йетәкчи идийә бойичә идарә қиливатқанлиқини, дәл мушу йетәкчи идийәниң сәвәбидин йүз миңлиған уйғур йетимләрниң ата-ана бағридин җуда болуши, муһаҗирәттики уйғурларниң уруқ-туғқанлири билән болған барлиқ алақисиниң кесип ташлиниши барлиққа келиватқанлиқини сөзләп өтти. 

Нури түркәл шу қатарда уйғурлар дияридики ишларниң тәпсилий әһвали ташқи дуняға намәлум болуватқанда мароң, ху лйәнхе қатарлиқ бир қисим хитай алимлириниң “уйғурлар мәсилисини ахирқи һесабта һәқ қилиш” тәклипини оттуриға қойғанлиқини тәкитләп, буниң қандақ бир қабаһәтниң бешарити икәнликини ойлишип көрүш лазимлиқини баян қилди. Шундақла уйғурлар дияридики бастуруш ташқи дуняға мәлум болғили үч йил болғанлиқи, бу җәрянда уйғур җәмийити дуч келиватқан кризисниң барғансери еғирлаватқанлиқини, хитайниң һазир уйғурлар дияридики системилашқан бастуруш вә назарәт қилиш механизмини дуняға кеңәйтиватқанлиқини алаһидә тәкитләп, дуняниң бу ишқа әмди җиддий қаримиса толиму кечиккәнлик болидиғанлиқини, америкидики бир қисим америка ширкәтлириниң уйғурларни бастурушқа янтаяқ болуп қалмаслиқи үчүн уларниң хитайдики иқтисадий паалийәтлиригә чәк қоюш лазимлиқини, техиму муһими уйғурлар дияридики бастуруш һәққидә әң көп учурларни ашкарилаватқан әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң хизмәт хираҗитини көпәйтиш лазимлиқини оттуриға қойди. 

Бу қетимқи йиғинға тәклип қилинған йәнә бир әзиз меһман уйғурлар дияридики лагерлар мәсилиси бойичә хәлқараға тонулуватқан германийәлик мутәхәссис адрян зенз иди. У сөзидә нуқтилиқ қилип хитай һөкүмитиниң әң дәсләп лагерларни “тәрбийиләп өзгәртиш орни” дәп атиғанлиқини, шуниңдин буян бу муәссәләрниң намини охшимиған тоққуз хил шәкилдә өзгәрткәнликини, әмма бу намларниң һәммисидила бирдәк “тәрбийәләш-өзгәртиш” дегән ибариниң мәркәз болуватқанлиқини оттуриға қоюп, бу ибариниң дәл бу мәсилидики әң аҗиз нуқта икәнликини көрсәтти. Шундақла бу хил “өзгәртиш” ниң 1950-йилларда җисманий әмгәк билән ишқа ашурулғанлиқини, кейинчә буни фалунгоңчиларға ишләткәнликини, әмдиликтә болса буниң аз дегәндиму бир йерим милйон уйғур тутқунға тәдбиқлиниватқанлиқини, хитайниң мушу арқилиқ ташқи дуняниң бу мәсилигә болған диққитини башқа яққа буривәтмәкчи болуватқанлиқини, әмма бу “тәрбийиләш” орунлириниң мәйли қайсила җәһәттин болсун толуқ түрмә шәклини алғанлиқини сөзләп өтти. 

Адрян зензниң баян қилишичә, йеқинқи мәзгилдә уйғурлар дияридики лагерға хизмәт иши билән барған намәлум бир киши өзиниң лагерларда көргәнлиригә бинаән компютерда бу лагерларниң үч өлчәмлик (3д) тәқлидий шәклини ясап чиққан. У буни йиғин әһлигә көрсәткәндә залдикиләр бу “тәрбийиләш мәркизи” дики көзитиш мунари, тикәнлик сим тосуқ, ятақ вә синиплардики төмүр ришатка билән айрилған вә қоршалған хас районлар қатарлиқларни, бу җайларда яш қизлардин тартип чачлири ақарған момайларғичә болған аялларниң сақчи формиси кийгән “оқутқучи” дин хитайчә өгиниватқанлиқини көрди. Доктор адрян зенз йәнә хитайниң бу лагерларға аҗратқан хамчот әһвали, бу җайларға қобул қилинған сақчиларниң сани қатарлиқлардин қариғандиму бу җайларни “кәспий маһарәт мәктипи” дәп аташқа һечқандақ асас йоқлуқини баян қилип испатлар шунчә толуқ болған әһвалда дуняниң бу ишларға қарита тездин һәрикәт қоллиниши лазимлиқини тәкитлиди. 

Американиң хәлқара диний етиқад әркинлики баш әлчиси сам бровнбәк җиддий хизмәт муһитидин алайитән вақит чиқирип бу қетимқи йиғинға үлгүрүп йетип кәлди. У мәхсус сөз қилип хитай һөкүмитиниң уйғурларни диний етиқадтин мәһрум қалдуруштәк урунушиниң тарихта көп қетим тәкрарланған мувәппиқийәтсиз урунуш икәнликини, явропадики коммунизм дөләтлириниңму әйни вақитта буни тәҗрибә қилип көргәнликини сөзләп келип “хитай етиқад билән җәң қилмақта, әмма улар бу җәңдә ғәлибә қилалмайду” дегәнни йәнә бир қетим тәкитләп өтти. 
Йиғинниң әзиз меһманлиридин оливия йеносниң “нөвәттә инсанийәтниң паҗиәлик тарихи тәкрарлиниватиду. Америка һөкүмити бу һални әйибләштин башқа йәнә әмили һәрикәткә өтүши лазим” дегән пикри йиғин әһлиниң қизғин алқишиға сазавәр болди.
Йиғинниң соал-җаваб бөликидә йиғин мәйданидикиләр уйғурлар һәмдә уйғурлар дияридики лагерлар һәққидә көплигән соалларни сориди. Соралған соалларниң көплүкидинму кишиләрниң бу мәсилигә бәкла қизиқиватқанлиқи чиқип туратти. 

Йиғин ахирида нури түркәл айрим зияритимизни қобул қилди. У һазирқи күндә уйғурлар мушундақ зор бир паҗиәгә дуч келиватқандиму дуняниң йәнила бу мәсилидә дилиғуллуқта болуши һәққидә өз қарашлирини баян қилип өтти. 

Мәлум болушичә, “мирас фонди” ниң пикирлири ақ сарайниң даимлиқ пайдилиниш мәнбәлириниң бири болуп, бу хилдики муһакимә йиғинлири уйғур даваси үчүн зор иҗабий қиммәткә игә, дәп қаралмақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт