“Sherqiy türkistanni qollash” muhakime yighinida islam dunyasining sherqiy türkistan musulmanlirigha ige chiqishi telep qilin'ghan

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2022.06.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“Sherqiy türkistanni qollash” muhakime yighinida islam dunyasining sherqiy türkistan musulmanlirigha ige chiqishi telep qilin'ghan “Sherqiy türkistanni qollash” namliq xelq'araliq ilmiy muhakime yighinida dunya musulman ölimalar birlikining bash katipi doktor ali qaradaghi söz qilmaqta. 2022-Yili iyun, istanbul.
RFA/Arslan

Merkizi istanbulgha jaylashqan sherqiy türkistan ölimalar birlikining uyushturushi bilen 10-iyundin 12-iyun'ghiche istanbulda “Sherqiy türkistanni qollash” namliq xelq'araliq ilmiy muhakime yighini ötküzüldi.

Bu muhakime yighin'gha 40 dek dölettin kelgen ölimalar, parlamént ezaliri, qanunshunaslar, siyasiyonlar we zhurnalistlar bolup, köp sanda kishi qatnashti.

3 Kün dawam qilghan bu yighinning birinchi künidiki échilish murasimi istanbulning zeytinburnu kültür-sen'et merkizide échildi. Yighinning kiyinki programmliri istanbuldiki bir méhmanxanida ötküzüldi.

“Sherqiy türkistanni qollash” namliq xelq'araliq ilmiy muhakime yighinida istanbul waliysi ali yerlikaya(soldin ikkinchi) ependi bilen xatire süret. 2022-Yili iyun, istanbul.
“Sherqiy türkistanni qollash” namliq xelq'araliq ilmiy muhakime yighinida istanbul waliysi ali yerlikaya(soldin ikkinchi) ependi bilen xatire süret. 2022-Yili iyun, istanbul.
RFA/Arslan

Échilish murasimida söz qilghan sherqiy türksitan ölimalar birlikining re'isi doktur atawullah shahyar, bu yighinning meqsiti toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Nechche yüz yildin buyan xitayning zulumgha uchrawatqan, insaniy we dini heq-hoquqliridin mehrum qalghan, imam buxari, imam maturidi, yüsüp xas hajip we mexmut qeshqeriyge oxshash köpligen meshhur alimlarni yétishturup chiqqan, türk-islam jughrapiyesining heqiqiy igiliri bolghan, ejdadliri ming yildin buyan islamgha quchaq échip, islam ümmitining ishliri bilen meshghul bolghan sherqiy türkistanliq qérindashlirimizni xatirilitish, derdlirige derman bolush, ularning qiyinchiliqlirini we shereplik dewalirini hembehirlesh, ulargha bir nepes bolsimu yalghuz emeslikini hés qildurush üchün bügün biz bu yerge jem bolduq. Musulman bolush süpitimiz bilen mes'uliyitimizni aldi bilen özimizge, musulman qérindashlirimizgha, islam dunyasigha we shundaqla pütün dunyadiki musulman jama'itige xatirilitish üchün bu yerge jem bolduq”.

Doktur atawullah shahyar yene mundaq dédi: “Uyghurlarning milliy we diniy kimliki yoq qiliniwatidu, musulman yashlar xitaylar bilen toy qilishqa mejburliniwatidu, Uyghur tilida sözlishish chekliniwatidu, Uyghur kimlikige a'it héch qandaq ishqa ruxset bérilmeywatidu. Sherqiy türkistandiki bu mesililerning hel bolushi we islam dunyasini bu heqte chüshenchige ige qilish, elwette islam ölimalirigha yüklen'gen bir jiddiy wezipidur”.

“Sherqiy türkistanni qollash” namliq xelq'araliq ilmiy muhakime yighinining xulase doklati oqulmaqta. 2022-Yili iyun, istanbul.
“Sherqiy türkistanni qollash” namliq xelq'araliq ilmiy muhakime yighinining xulase doklati oqulmaqta. 2022-Yili iyun, istanbul.
RFA/Arslan

Yighinda yene dunya musulman ölimalar birlikining bash katipi doktur ali qaradaghi söz qilip, islam dunyasini sherqiy türkistan musulmanlirini qollashqa chaqiriq qildi.

U sözide sherqiy türkistan xelqining islam dunyasining bir parchisi ikenlikini, dunya musulman alimlar birlikining bu mesilini islam ümmitige bildürüsh üchün tirishchanliq körsitip kéliwatqanliqini bildürdi.

U sözide yene pütün islam dunyasidiki alimlarni we imamlarni ‍öz dölitidiki xelqlerge sherqiy türkistan mesilisini tonushturushqa we xitayning jinayetlirini ashkarilashqa chaqirdi. U yene islam döletlerning re'islirige we rehberlirige chaqiriq qilip, ularning Uyghurlar üchün nurghun ishlarni qilalaydighanliqini, eger dawamliq süküt qiliwerse, ularning allahning aldida axirette choqum hésab bérishke mejbur bolidighanliqini bildürüp, emeliy heriketke ötüshke chaqiriq qildi.

Doktur ali qaridaghi sözining axirida barliq musulmanlarni xitay mehsulatlirini bayqut qilishqa chaqirdi. Sherqiy türkistan ölimalar birliki re'isi doktor awullah shahyar doktor eli qaradaghigha sherqiy türkistan bayriqi chüshürülgen hediye teqdim qildi.

Yighinning 2-küni istanbul waliysi ali yerlikaya ependi yighin'gha qatniship, söz qildi. Waliy ali yerlikaya ependi Uyghurlar bilen türklerning qelbdash ikenlikini bildürüp, mundaq dédi: “Qelbler yéqinlashqanséri, gerche arida déngiz-okyanlar bolsimu, emma pütün jughrapiyeler biz üchün yéqindur. Sherqiy türksitan manga nisbeten xuddi yurtum konyagha oxshashla yéqindur. Bizler bir deryaning éqinliri, bir chinarning shaxliri, biz bir nesilning we bir ejdadning warisliri. Bügünki künde sherqiy türksitanda yüz bériwatqan paji'elerge, Uyghur xelqige séliniwatqan zulumlargha qarita dunya kor we gas-gacha boliwaldi, lékin biz ulargha oxshash zulumgha süküt qilmaymiz, siler peqet türk tilida sözleydighan türk millitidin bolghanliqinglar üchün, öz tilinglarda sözleshte cheklimige uchridinglar, dini étiqad bilen yashashtin mehrum qilindinglar, yiltizinglardin sughurulup sürgün qilindinglar, türlük qiyin-qistaqlargha uchridinglar, siler hayatinglarni pida qilish bedilige dininglarni, tilinglarni, medeniyet we örp-adetliringlarni qoghdap qilish üchün türkiyege köchüp keldinglar. Biz qérindashlirimizning türkiyede özlirini ejnebiy hés qilip qalmasliqi, türkiyede özlirini öz yurtidikidek his qilishi üchün kéreklik xizmetlerni yolgha qoyuwatimiz, chünki biz qérindashlirimizgha ejnebiy köz bilen qarimaymiz.”

Yighin axirida yighinning xulase dokilati élan qilindi, xulase doklatini sherqiy türkistan ölimalar birlikining mu'awin re'isi abdusalam alim oqup ötti.

Abdusalam alim xulase doklatida munularni tekitlidi: “Yighin ishtirakchiliri birdek, ‎sherqiy türkistan xelqining igilik hoqoqini qoghdash, depsende qilin'ghan heq hoqoqini qayturup élish we sherqiy türkistanning kélechiki toghrsida xitay bilen sodilishishni qet'iy ret qilish toghriliq birlikke keldi we chaqiriq élan qildi. Sherqiy türkistanda yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichiliki, xitayning tajawuzchiliqi we rayondiki sistémiliq irqiy qirghinchiliqini delil-pakitliri bilen toplap tetqiqat élip bérish, dunyaning bu mesilidiki sükütini eyiblesh, xitay mehsulatlirini ünümlük bayqut qilishni telep qildi. Dunyadiki döletlerni xitayning zor miqdarda qerz bérish arqiliq ularning bayliqini sümüriwélish we wastiliq halda astirttin igiliwilishtek xeterlik iqtisadiy pilanigha aldanmasliqqa chaqiriq qildi. Hökümetlerni we islam döletlirini, shundaqla ölimalar we dewetchilerni sherqiy türkistan mesilisige ige chiqishqa, ijtima'iy organ we axbarat qanallirini sherqiy türkistan meslisini qollashqa we her xil usullar bilen sherqiy türkistan meslisini küntertipke keltürüshke chaqriq qildi.”

Bu yighinning asasiy meqsiti, sherqiy türkistan mesilisini islam dunyasigha keng da'iride tonushturush, sherqiy türkistan mesilisining künimizdiki insaniyet mesililiri ichidiki eng muhim we eng jiddiy mesililerning biri ikenlikini tekitlesh, islamiy prinsip, insanperwerlik we qanuniy mes'uliyetni asas qilghan halda, ünümlük emeliy heriketke ötüsh üchün muhim teklip-pikirler otturigha qoyuldi.

Xulase doklatida dunyadiki herqaysiy döletler we hökümetlerni, shundaqla her qaysi teshkilat we organlarni, bolupmu islam döletliri we islam hemkarliq teshkilatini, sherqiy türksitan mesilisige jiddiy qarashni, yighin-kéngeshlerde sherqiy türkistan mesilisini küntertipning muhim noqtisi qilishni we xitaygha bésim ishiltish telep qilindi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet