Төһпикар шаир муһәммәтҗан рашидин уйғур хәлқигә немиләрни қалдуруп кәтти?

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021.11.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Төһпикар шаир муһәммәтҗан рашидин уйғур хәлқигә немиләрни қалдуруп кәтти? Уйғур хәлқиниң қәлб төридин орун алған пешқәдәм шаир мәрһум муһәммәтҗан рашидин.
Social Media

Уйғур хәлқиниң қәлб төридин орун алған пешқәдәм шаир муһәммәтҗан рашидин 2021-йили 11-айниң 13-күни үрүмчи вақти әтигән саәт йәттидин он йәттә минут өткәндә, сәксән бир йешида уйғур хәлқи билән мәңгүлүк хошлашқан. Уйғур дияридин тарқалған учурларға қариғанда, вәтән ичидики уйғурлар имканийәт яр бәргән даиридә һәр хил усулларда мәрһум шаирниң шиерлирини ядлап, мәрсийә вә тәзийәнамиләрни тарқитип, униң вапатиға чоңқур тәзийәлирини билдүргән.

Muhemmetjan-Rashidin-01.jpg

Мәрһум шаир муһәммәтҗан рашидинниң шеирлири тилиниң аммибаблиқи, тема җәһәттин уйғур хәлқиниң муһәббәт-нәпирити, арзу-тиләклири, әхлақий удумлри вә юрт туйғулирини чоңқур ипадә қилғанлиқи, шуниңдәк турмушқа йеқинлиқи билән кәң хәлқниң сүйүп оқушиға сазавәр болған. Муһәммәтҗан рашидин шеирлириниң қиммити вә авам ичигә кәң тарқалғанлиқини, униң шеирлириниң көп қисминиң нахша текистлиригә айлинип кәткәнлики биләнму көривелиш мумкин. Униң көплигән шеирлири нурғун даңлиқ уйғур нахшичилар тәрипидин нахша текисти қилинип ейтилған вә хәлқ ичигә кәң тарқалған. “қизил гүл пурайду язған хәтлириң”, “талашмаңлар”, “сениңдин айрилсам қандақ қилармән”, “яшисун”, “сән йоқ” дегәндәк талай нахшиларниң текистлири шаир муһәммәтҗан рашидинниң шеирлиридин елинған.

Мәлум болушичә, муһәммәтҗан рашидин 1940-йили 19-июн ғулҗа наһийәсиниң анярйүзи йезисида деһқан аилисидә дуняға кәлгән, 1968-йили 7-айғичә чапчал наһийәси вә өзи туғулуп өскән ғулҗа наһийәси анярйүзи йезилиқ оттура мәктәптә оқутқучи болған. 1968-Йили аталмиш “мәдәнийәт зор инқилаби” ниң зиянкәшликигә учрап, 1982-йилға қәдәр түрмидә ятқан. 1982-Йилиниң ахири түрмидин чиқип, ғулҗа наһийәлик 1-оттура мәктәптә тил-әдәбият оқутқучиси вә илмий мудир болуп ишлигән. У 2003-йили 3-айда дәм елишқа чиққан болсиму, һаятиниң ахирқи күнлиригичә қәлимини тохтатмиған от йүрәк шаир иди.

Muhemmetjan-Rashidin-03.jpg

Әл сөйгән шаир муһәммәтҗан рашидин һаятиниң шами өчәй дегән йеқинқи мәзгилләрдә, иҗтимаий алақә суписида өзиниң ахирқи арманлирини шеирий мисраларға муҗәссәмләп, “әлвида” Намлиқ шеирини оқуп өткән иди.

Муһәммәтҗан рашидинниң әдәбий иҗадийити 1958-йилидин тартип башланған болуп, 1980-йиллиридин кейин шаирниң иҗадийити мол-һосуллуқ дәврни күтүвалған. Муһәммәтҗан рашидинниң бу иҗадийәтлири “каккук гүли”, “йиллар изи”, “күнләр албоми”, “ана йәр қәсидиси”, “өмүр илһамлири”, “һаят дегән мана шу”, “ана тағлар” дегән намларда топлам қилинип, нәшр қилинған.

Уйғур диярида чиқидиған һәрқайси гезит-жорналларда шаирниң 1000 парчидин артуқ шеири, 20 парчидин артуқ һекайиси, 15 парчә илмий мақалиси елан қилинған.

Муһәммәтҗан рашидинниң шеирлири “тарим” жорнили тәрипидин “мунәввәр әсәр” мукапатиға, уйғур аптоном районлуқ әдәбият-сәнәтчиләр бирләшмиси тәрипидин үч қетим “тәңритағ әдәбият мукапати” ға иришкән. 1992-Йили “тәңритағ жорнили” тәһрир бөлүми уюштурған оқурмәнләрниң райини синаш паалийитидә, у “оқурмәнләр әң яқтуридиған үч шаирниң бири” болуп баһаланған. “ана йәр қәсидиси” намлиқ шеирлар топлими 1999-йили хитайдики аз санлиқ милләтләр әдәбияти бойичә тәсис қилинған әң алий мукапат — “тулпар мукапати” ға иришкән.

2003-Йили 11-айда уйғур аптунум раюнлуқ язғучилар җәмийити шаирниң иҗадийәт мусаписиниң 45 йиллиқи мунасивити билән “муһәммәтҗан рашидин әсәрлири илми муһакимә йиғини” уюштуруп, шаирниң иҗадийәт нәтиҗилирини муәййәнләштүргән вә шаирға юқури баһа бирип, тон кийгүзгән иди.

Игилинишичә, мәрһум шаир муһәммәтҗан рашидинниң һаяти вә униң шеир иҗадийитиниң қиммити һәққидә уйғур дияридики охшимиған сурунларда бәс-муназирә вә муһакимиләр илип берилған. Шуниң билән бир вақитта, чәт әлләрдики уйғур язарлар вә уйғурчә тор сәһәпилиридә шаирниң уйғур шеирийитигә қошқан төһпири, униң уйғур шиерийитидики муһим орни һәққидә түрлүк мулаһизиләр елип берилған. Бу мулаһизиләрдә “муһәммәтҗан рашидин һәқиқий ‛хәлқ шаири‚ дәп аташқа әң мунасип шаир!” дигәндәк баһалар берилгән.

Дуня уйғур язғучилар уюшмисиниң баш катипи, шиветсийәдики уйғур шаири абдушүкүр муһәммәт әпәнди бу мунасивәт билән зияритимизни қобул қилип, муһәммәтҗан рашидинниң шеирлири һәққидә өз қарашлирини оттуриға қоюп өтти. У, муһәммәтҗан рашидин бир реалистик шаир болуш сүпити билән өз шеирлирида әң реал һадисиләрни әкис әттургәнликини, шеирий тилиниң аммибаб, услубиниң йәңгил, истетик зоқ җәһәттә гүзәл икәнликини әскәртип өтти. Муһәммәтҗан рашидинниң хәлққә һәқиқий истетик зоқ берәлигән, һәр заман өзиниң җәмийәттики мәсулийитини ада қилалиған, хәлққә үмид вә ишәнч беғишлиған шаир икәнликини илгири сүрди. У йәнә мәрһум шаирдин айрилишниң уйғурлар үчүн интайин чоң йоқитиш болғанлиқини билдүрди.

Шаир абдушүкүр муһәммәт йәнә нөвәттики қийин вәзийәттә, шаир муһәммәтҗан рашидиндәк пешиваларниң шеир һәнитидин үнүмлүк пайдиллинип, уйғурларниң риаллиқи, арзуси вә роһийитини әң чоңқур дәриҗидә ипадиләп бәргәнликини, униң шеирилирини һәр хил тилларға тәрҗимә қилип тонуштурушниң муһим бир вәзипә икәнликини тәкитләп өтти.

Дәрвәқә, муһәммәтҗан рашидинниң шеирлири тилниң аммибаблиқи, таллиған темилириниң хәлқ арзусиға йеқинлиқи билән вәтән ичидила әмәс, бәлки муһаҗирәттики уйғур оқурмәнләрниңму мәниви тәшналиқини қандуруп кәлгән иди.

Түркийәдики уйғур ана тил тор мәктипиниң мудири, шаирә муйәссәр хәндан ханим зияритимизни қобул қилип, шаир муһәммәтҗан рашидинниң шеирлиридики аммибап тил вә қошақ шәклидики йәңгил услубниң, уйғур елидики чоң-кичик оқурмәнләргә һозур берипла қалмастин, бәлки чәт әлләрдә чоң болуватқан уйғур балилири үчүнму асан чүшинәләйдиған вә қобул қилалайдиған бәдий мирас болғанлиқини әскәртип өтти.

Муйәссәр ханим, муһәммәтҗан рашидин шеирлириниң уйғур хәлқиниң муһәббәт-нәпирити, һессияти, арзу-тиләклири, пикир-хаһишлири, әхлақий удумлрини, юрт сөйгүси вә әркинлик роһини әкс әтургәнлики үчүн, чәт әлләрдики уйғур ана тил мәкитәплиридә дәрс қилип өтүшкә интайин мувапиқ келидиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: “муһәммәтҗан рашидинниң шеирлири муһаҗирәттики уйғур балилириниң сөйүшигә еришкән болса, демәк, униң роһи шиерлири арқилиқ яшайду. У өлмәйду, униң шеирлири уйғур әвлатлириниң мәнивий дунясида давамлиқ яшайду.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.