Qazaqistandiki Uyghurlar xelq sha'iri muhemmetjan rashidinni hörmet bilen eslimekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-11-29
Share
Töhpikar sha'ir muhemmetjan rashidin Uyghur xelqige némilerni qaldurup ketti? Uyghur xelqining qelb töridin orun alghan péshqedem sha'ir merhum muhemmetjan rashidin.
Social Media

Melumki, qazaqistandiki Uyghurlar Uyghur élida yashap, ijad etken köpligen ataqliq sha'ir we yazghuchilarning ijadiyiti bilen yaxshi tonushtur. Eyni waqitlarda, yeni sabiq sowét ittipaqi bilen xitay otturisidiki munasiwetler yéqinlashqan mezgillerde, ikki elde yashawatqan Uyghur yazghuchilirining öz ara bérip-kélish we tejribe almashturush ishliri yaxshi yolgha qoyulghanidi. Bu alaqiler qazaqistan musteqilliq alghan deslepki yillardin kéyin uzun waqitqiche saqlan'ghan bolsimu, emma axiriqi bir nechche yildin buyan bu alaqiler tamamen üzüldi. Buninggha birinchi nöwette xitay hakimiyitining Uyghur élida yürgüzüp kéliwatqan omumiyyüzlük basturush siyasiti seweb bolghan idi.

Qazaqistan Uyghurliri, bolupmu ziyaliylar Uyghur élidiki sha'ir we yazghuchilarning ijadiyitini terghip qilishqa alahide ehmiyet bérip kelgendi. Shularning biri ataqliq sha'ir muhemmetjan rashidin bolup, uning wapati qazaqistandiki Uyghurlarnimu qattiq échindurdi. Muhemmetjan rashidinning wapati heqqidiki xewer ijtima'iy taratqularda téz tarqilip, Uyghurlar arisida alahide bir epsuslinish, échinish dolquni hasil qildi. Sha'irning wapati munasiwiti bilen qazaqistanda hökümet teripidin neshir qilinidighan jumhuriyetlik "Uyghur awazi" géziti bir bétini sha'irning hayati we shé'irlirigha béghishlidi.

Sha'ir muhemmetjan rashidinning ijadiyiti bilen yaxshi tonush qazaqistanliq Uyghurlardin biri almuta wilayitining talghir nahiyesige qarashliq bésaghash yézisining turghuni, zhornalist ismayil roziyéf ependidur. U muhemmetjan rashidinning wapatining uni yaxshi bilidighan qazaqistandiki Uyghurlarni, jümlidin özinimu qattiq qayghugha chömdürgenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Muhemmetjan rashidinni men 2010-yili ürümchige barghan körgen idim. U milliy tibabet doxturxanisida dawaliniwatqan iken. Biz azraq söhbetleshtuq. U méning ata-anamning ehwalini soridi. Sha'ir 15 yilliq türme azabini tartqachqimu, salametlikining sel nacharlap qalghanliqini bayqighan idim. U dadam bilen bille xizmet qilghan. Men uning shé'irlirini 2007-yili bir toplam qilip, 'hayat dégen mana shu' dégen nam bilen kiril yéziqida chiqarghan idim."

Ismayil roziyéf yene sha'irning shé'irlirining xelq arisida keng taralghanliqini alahide tekitlidi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan muxter ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining proféssori, filologiye penlirining doktori alimjan hemrayéf ependi muhemmetjan rashidin ijadiyitini qazaqistanda tunji qétim tonushturushta tonulghan zhurnalist ismayil roziyéfning alahide rol oynighanliqini, muhemmetjan rashidin ijadiyitining Uyghur edebiyatida alahide orun igileydighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Bu ana yurtimiz ghuljadin yangrawatqan qedimiy we zamaniwiy awaz. Muhemmetjan rashidinning hemme ijadiyiti xelq éghiz ijadiyitige, xelq turmushigha bekmu yéqin. Uning ijadiyiti héch qandaq kommunistik eqidilerge toghra kelmetti. Xelqning ghémini qilghan sha'ir dep chüshinimen. Sha'ir ijadiyitide qandaqtur bir yüksek roh her da'im mewjut. Bu edebiyatimiz üchün chong bir yoqitish boldi."

Melumatlargha qarighanda, muhemmetjan reshidinning "Bu dunya", "Hayat dégen mana shu", "Sen yoq", "Qandaq qilarmen", "Güldeste", "Xéting keldi, özüng kelmiding" qatarliq köpligen shé'irlirigha muzika yézilip, Uyghur élidin tashqiri yene ottura asiyada, shu jümlidin qazaqistandimu keng tarilip, xelqning söyüp tingshaydighan naxshilirigha aylan'ghaniken. Hazir qazaqistandiki "Yarkent bulbulliri", "Diyar", "Nur" qatarliq Uyghur milliy guruppiliri we ayrim naxshichilar uning naxshilirini dawamliq ijra qilip kelmektiken.

Quddus ghojamyarof namidiki jumhuriyetlik dölet akadémiyelik Uyghur muzika komédiye tiyatirining artisi, dangliq naxshichi nur'alim warisow ependi ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Biz qazaqistandiki Uyghurlar, jümlidin sen'etkarlar, ataqliq sha'irimiz muhemmetjan rashidinning wapat bolushini anglap, chongqur qayghurduq. Pütkül dunyadiki Uyghurlar yaxshi biliduki, muhemmetjan rashidinning ijadiyitidin nurghun naxshilar éytilip kéliwatidu. Men dangliq sha'irimiz muhemmetjan rashidinning wapati munasiwiti bilen barche Uyghur qérindashlirimgha chongqur qayghurup, teziye bildürimen. Uning eserliri, naxshiliri ewladlirimiz qelbide menggü saqlinidu".

Igilishimizche, ataqliq sha'ir muhemmetjan rashidin 1940-yili Uyghur élining ghulja nahiyesige qarashliq oniyaryüzi yézisida déhqan a'iliside dunyagha kelgen. U toluqsiz ottura mektepni shu yézida püttürgendin kéyin, 1955-1958-yilliri shinjang yéza-igiliki téxnikomida oqughan. Andin chapchal nahiyeside, kéyin ghulja nahiyesi oniyaryüzi ottura mektipide mu'ellimlik qilghan. Muhemmetjan rashidin 1968-yili xitay kommunistik hakimiyiti teripidin yürgüzülgen "Medeniyet zor inqilabi" sewebidin éghir ziyankeshlikke uchrap, 1982-yilghiche, türme-sürgünlerde azap chekken. 1982-Yili u aqlinip chiqip, barliq imtiyazliri eynige keltürülgen. Sha'ir ghulja nahiyelik 1-ottura mektepte til-edebiyat penlirining mu'ellimi we mektep mudirining orunbasari bolup ishligen. Muhemmetjan rashidin 1958-yildin bashlap edebiy ijadiyet bilen shughullan'ghan. Uning köpligen eserliri, maqaliliri axirqi waqitlarghiche gézit-zhurnallarda dawamliq élan qilinip kelgen. Uning "Kakkuk güli", "Yillar izi", "Ana yer qesidisi", "Ömür ilhamliri", "Muhebbetmu uluq bir kitab", "Yaxshilargha naxshilar tola" qatarliq shé'ir toplamliri we "Ténigen köngül" namliq hékaye, powést we eslimiler toplimi neshir qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet