Қазақистанлиқ мутәхәссисләр йәр ислаһати мәсилисигә тохталди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016.05.24
nazarbayef.jpg
Photo: RFA

Қазақистанда бүгүнки күндә җиддий муһакимә қилиниватқан мәсилиләрниң бири йәр ислаһати болуп, бу мәмликәтниң бир қатар шәһәрлиридә наразилиқ һәрикәтлириниң келип-чиқишиға сәвәб болған иди. Аммиви ахбарат васитилиридин мәлум болушичә, уларниң қатнашқучилири деһқанчилиқ мәқситидә пайдилинилидиған йәрләрни чәтәлликләргә сатмаслиқ һәм иҗаригә бәрмәсликни тәләп қилған. Шу мунасивәт билән “қазақистан йеңилиқлири ахбарат агентлиқи” ниң хәвәр қилишичә, мәмликәт президенти нурсултан назарбайеф қазақистан хәлқи ассамблейисиниң “мустәқиллиқ, разимәнлик. Келәчәкниң бир пүтүн миллити” күн тәртипи билән өткән 24-мәҗлисидә “ахирқи вақитта гоя келәчәктә қазақистан йәрлирини чәтәлликләргә сетиш һәққидә сахта ахбаратларниң шиддәтлик ейтилиши сәвәбидин йәр мәсилисигә болған диққәт күчәйди. Мушуниң билән бир нәччә қетим, һәтта мениң ағзимдинму буниң һәқиқәткә мас кәлмәйдиғанлиқи һәққидә чүшәндүрүлди. Мениң йәнә бир қетим ейтқум келиду: йеза игилики йәрлирини чәтәлликләргә сетиш тоғрилиқ мәсилә күн тәртипидә турмайватиду һәм муһакимә қилинмайватиду” дәп, бу һәқтә ялған ахбарат таратқучиларниң ениқлинип, җазалинишини буйруған иди.

“қазахбарат” агентлиқиниң хәвиригә қариғанда, 14-майда мәмликәт рәһбириниң тәшәббуси билән қурулған йәр ислаһати бойичә комиссийә биринчи мәҗлисини башлиди. Униң тәркибигә қазақистан парламентиниң һәр икки палатаси әзалири, һөкүмәт әзалири, дөләт органлири, сиясий партийәләр, аграр бөлүми вәкиллири, алимлар вә хәлқ актиплири киргән болуп, комиссийәни һөкүмәт рәһбириниң биринчи орунбасари бақитҗан сағинтайеф башқурди. Комиссийә йәр һәққидә һөҗҗәтниң қаидилирини муһакимә қилиш вә чүшәндүрүш, тәклипләрни тәйярлаш, йәрни қазақистан пуқралириға сетиш вә иҗаригә бериш, йәр қануниға түзитишләр киргүзүш вә башқиму мәсилиләр әтрапида иш елип бармақчи.

Радиомиз зияритини қобул қилған тонулған қазақистанлиқ сиясәтшунас расул җумалиниң пикричә, буниңғичә, йәни 2000-йилларғичә, қазақистанда түрлүк җиддий мәсилиләр, мәсилән, демократийә, сөз әркинлики вә башқилар һәққидә мәсилиләр пәйда болғанда, асасән сайлам алдида бир нәччә мушундақ пуқралиқ җәмийәт вәкиллири, өктичи партийә вәкиллири киргән комиссийәләр қурулған иди. Уларму мушундақ мәсилиләрни һәл қилимиз дегән болуп, уларниң барлиқиниң иши ениқ бир нәтиҗигә елип келәлмигән.

У мундақ деди: “әмди бу йәрдә мәсилә үмидтә әмәсму. Амма өз бешимда униңға ишәнч йоқ, пәқәт мушундақ болса икән дегән үмид бар. Йәни бүгүнгичә болған комиссийәләрниң тәҗрибиси көңүлни қанаәтләндүрмәйду. Сөз билән ейтқанда алдаш. Хәлқ арисиға, өктичиләр арисиға бөлгүнчилик селиш, шу арқилиқ уларниң ойлирини чайқаш, йәни даим өзлириниң мәқсәтлирини әмәлгә ашуруш. Ундақ болмайду дегәнгә капаләт йоқ, бирақ бу комиссийиләрниң ишиға қарши бир һәрикәтләрни, әрзләрни қилмаймән, сәвәби йоқтин бари яхши дәйду. Аз болсиму үмид оти йәниму бар. Һөкүмәт, һакимийәт тәрәп өзиниң хәлқигә қарши турғандин көрә, өз хәлқиниң вәкиллирини тиңшиғини әвзәлдур. Буниңға, йәни бу мәсилиниң мәдәнийәтлик түрдә, тинч йол билән һәл қилинишиға мениң ишәнгүм келиду.”

Р. Җумали мәзкур комиссийәниң йәнә өз ишида хәлқниң мәнпәәтлирини һесабқа алмайдиған болса, наразилиқларниң қайта орун елиш мумкинликини оттуриға қоюп, йәнә мундақ деди: “хәлқниң көпчилики кейинки 20-25 йил давамида көплигән байлиқлиридин, нефитидинму, газидинму, металлидинму айрилди. Барлиқи чәтәлликләрниң қолиға кәтти. Ахирқи қалған байлиқимиз йәр. Йәр ислаһати дурус нәтиҗә бәрмисә йәнә ғулғула чиқиду. Мундақ болғинини мән мәмликәтниң бир пуқраси сүпитидә халимаймән. Мениңчә, башқиму милләт вәтәнпәрвәрлири буни халимайду. Бу йәрдә әң чоң җавабкарлиқ һакимийәтниң қолида. Йәр мәсилиси болсун, инсан һоқуқлири, демократийә, һакимийәтниң алмишиши болсун, һәл қилинмайдиған мәсилә йоқ.”

Қазақистан дуня иқтисади вә хәлқара мунасивәтләр институтиниң мудири, иқтисадшунас доктор һакимҗан арупофниң қаришичә, һәр кимгә йәр қануниниң маддилирини чүшәндүрүш үчүн мәзкур комиссийәниң узун вақит мабәйнидә ишлиши лазим. У бу йәрдә чоң бир мәсилиниң йоқлуқини билдүрүп, мундақ деди: “биздә базар иқтисади болғанлиқтин завут вә фабрикилар сетиливатиду. Буниңға һечким қарши чиқмайватиду. Йәрму худди шуниңға охшаш мәнбәдур. Бир ейтидиған нәрсә шуки, бизниң қазақистанлиқ пуқралар үчүн йәрниң сетилиши мумкин. Униңсизму қанчилик йәрләр бош ятиду вә бикарға туриду. Әмди иҗаригә бериш мәсилисигә келидиған болсақ, чәтәлликләргә иҗаригә бериш мәний қилиниши мумкин.”

Һ. Арупоф шундақла өз сөзидә қелиплашқан вәзийәттин чиқишниң амаллириниң йоқ әмәсликини, мәзкур комиссийә йиғинида, мәсилән, йирақ мәмликәтләргә иҗаригә беришниң мумкин болуп, әмди русийә, хитай охшаш мәмликәтләр билән бу мәсилидә пәхәс болуш керәклики тоғрилиқ тәклипләрниңму берилгәнликини, бу һәқтә йәниму һәр хил пикир вә тәклипләрниң болуши мумкинликини, мәзкур комиссийәниң бүгүнки күндә қазақистанда кәскинләшкән йәр мәсилисини хәлққә чүшәндүрүш вә вәзийәтни йеникләштүрүш мәқситидә қурулғанлиқини илгири сүрди.

Йәр ислаһати бойичә комиссийә әзалири, юқирида ейтилғандәк, һөкүмәт, сиясий партийәләр вәкиллири, зиялийлар вә башқилар болуп, уларниң тәркибий қисми бәзи мутәхәссисләрни әндишигә салмақта. Шуларниң бири қазақистан “либерти” һоқуқ қоғдаш тәшкилатиниң мудири ғалим агелеуофниң пикричә, комиссийә әзалири асасән йәрлик мәслиһәтләр тәрипидин тәклип қилинған болуп, уларниң тәхминән 75 пирсәнти һакимийәт пикрини қоллайдиғанлардур. У йәр ислаһатидин аддий хәлқниң қанчилик мәнпәәт көридиғанлиқиға тохтилип, мундақ деди: “хәлқ өзгиришләр вә ислаһатлардин һеч нәрсә алмайду. Пәқәт президент әтрапида болғанлар, йәр игилири, чоң тиҗарәтчи болғанлар буниңдин пайда алиду, әмма улар наһайити аз. Асасий көпчилик тегиш болған йәрлирини алалмиди. Һазирқи йәр комиссийәсиниң вәзиписи шуни тәңләштүрүш, йәни төвән һалдики деһқанларни, йери йоқларни йәр билән тәминләшла әмәс, буниңдин ташқири, уларға йеза игиликини раваҗландуруши үчүн төвән пирсән билән несигә қәрз бериштур. Әгәр һакимийәт орунлири мундақ мумкинчилик бәрмисә, аһалә өзиниму бақалмайду, бир мәмликәтниң пуқраси болуштинму мәһрум қилиниду.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.