Су мәсилиси оттура асия вәзийитини җиддийләштүрүветиши мумкин

Су мәсилиси оттура асиядики әң муһим мәсилиләрниң бири сүпитидә кәлгүсидә бу райондики дөләтләрниң мунасивәтлиридә җиддийлик пәйда қилиши мумкинлики көзәткүчиләрниң даимлиқ диққитидә болмақта.
Мухбиримиз үмидвар
2012-11-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Оттура асиядики әң чоң сир дәряси.
Оттура асиядики әң чоң сир дәряси.
wikipedia.org

Қирғизистанниң су електр истансилирини қурушқа русийиниң мәбләғ селиши билән оттура асияниң су күриши йәнә йеңи бир басқучқа кирди. Оттура асиядики иқтисадий әң аҗиз қирғизистан оттура асия җүмлидин пүтүн мустәқил дөләтләр һәмдостлуқидики су мәнбәси әң бай үч мәмликәтниң бири һесаблиниду. Бишкәк өзиниң бу әвзәлликидин актип пайдиланмақта.

Өзбек вә қазақларни биарам қилған қирғиз-рус су келишими

Оттура асиядики әң чоң сир дәрясиниң мәнбәлири дәл қирғизистан тәвәликидин башлиниду. Буниңдин бир ай илгири русийә президенти владимир путин оттура асиядики икки су мәнбәси һесаблинидиған қирғизистан билән таҗикистанни зиярәт қилип, бу дөләтләрдики русийә һәрбий базисини йәнә 30 йил узартиш һәққидә келишим һасил қилди. Болупму, владимир путин қирғизистан президенти алмасбек атанбайеф билән русийә һәрбий базисидин башқа йәнә қирғизистанниң «қәмбәрата-1 су електр истансиси» ни қурушқа пүтүшүп, қирғизистан су електр истансилири қурулуши үчүн икки милярд доллар мәбләғ салидиғанлиқини җакарлиди.

Русийиниң қирғизистанниң су електр истансилири қурулушиға зор миқдарда мәбләғ селиши өзбекистан, қазақистан, түркмәнистан қатарлиқ дөләтләрдә наразилиқ вә әндишә инкаслирини пәйда қилғандин кейин, русийә һәм қирғизистан һөкүмити қазақистан вә өзбекистанни мәзкур қурулушқа қатнишишқа дәвәт қилди.

Пәрғанә учур ториниң хәвәр қилишичә, 30-өктәбир күни москвада русийә вә қирғизистанниң саһибханилиқи астида «қәмбәрата-1 су електр истансиси» қурулушини муһакимә қилиш йиғини ечилип, буниңға қазақистан билән өзбекистан тәклип қилинған болсиму, әмма қазақистан мәзкур қурулушқа қатнишиш разилиқи билдүрүп, санаәт вә йеңи техника министирлиқиниң муавин министири д.Җаксалийефни йиғинға әвәтти. Бирақ, өзбекистан йиғинға қатнишишни рәт қилди.

Бу йиғин мәзкур қурулушниң техника пилани вә иқтисадий чиқимлири һәм башқа мунасивәтлик мәсилилирини муһакимә қилғандин кейин, йиғинда оттуриға қоюлған лайиһини өзбекистан тәрәпниң көрүп чиқиши үчүн әвәтишни қарар қилди.

Русийиниң қирғизистанниң су електр енергийиси саһәсигә мәбләғ селиш пилани қазақистан, өзбекистан вә түркмәнистан қатарлиқ дөләтләрниң рәһбәрлириниң җиддий инкасини қозғиған иди. Русийиниң оттура асияниң әң чоң дәрялириниң башлиниш нуқтиси һесабланған қирғизистанниң тәңри тағлиридики юқири нарин дәряси қатарлиқ дәряларда туған селип, һйдроелектир истансилири қуруш арқилиқ, өзбекистан, қазақистан вә түркмәнистанларниң су мәнбәлирини қамал қилиши бу дөләт әрбаблирини русийә пәқәт сиясий вә җуғрапийиви сиясий мәқсәт үчүн шундақ қәдәм бесиватиду дегән әндишигә кәлтүргән иди.

Қирғизистан анализчиси азамат темирқулофниң қаришичә, русийиниң қирғизистан су мәнбәлири вә електр енергийисигә зор миқдарда мәбләғ селиши пүтүнләй җуғрапийиви сиясий мәқсәттин чиқиш қилинған болуп, өзбекистан коллектип бихәтәрлик келишими тәшкилатидин чиқип кәткәндин кейин, буниңдин биарам болған русийә мәркизий асияниң су мәнбәлиригә игә болушни қарар қилған.

«Русийиниң мәнпәити мәркизий асияниң су мәнбәлиригә игә болуш арқилиқ өзиниң көплигән җуғрапийиви сиясий мәсилиләр һәққидики шәртлирини башқиларға көрситип бериштур. Шу чағдила бу, қирғизистан, өзбекистан вә қазақистанға биваситә тәсир көрситәләйду», дәп язиду темирқулоф.

Бишкәк-москва су келишими урушқа сәвәб болуши мумкинму?

Мәлум болушичә, русийиниң қирғизистанда вә таҗикистанда су електр истансиси қурушиға әң қарши чиққучи дөләт өзбекистандур. Чүнки, мундақ болғанда өзбекистан су мәнбәлири қамал қилинип, униң дәрялири қуруши, пахтизарлири вәйран болуши, нефитлик вә тәбиий газлиқлириму сусиз қелиши мумкин. Су ташкәнт үчүн әң қиммәтлик.

Пәрғанә учур торида елан қилинған рус анализчиси кашинскийниң мақалисидә көрситилишичә, москва билән бишкәк арисидики бу келишимгә нисбәтән ислам кәримоф җиддий инкас қайтуруп, «мундақ зор көләмдики һйдроелектир истансилири қурулушлири мәркизий асиядики вәзийәтни һәтта һәрбий тоқунуш келип чиқиш дәриҗисигичә җиддийләштүрүветиду», дәп агаһландурған.

Өзбек президенти бишкәк билән москваниң су келишимидин кейин, ашкара һалда бу «оттура асияда урушни кәлтүрүп чиқириши мумкин» дәп җакарлиған иди.

«Германийә долқунлири» да александир токмакоф исимлик анализчиниң елан қилған бу һәқтики мақалисидә нәқил кәлтүрүлүшичә, қирғиз анализчиси азамат темирқулофниң қаришичә, қирғизистан-русийә електр истансиси қурулуш шәртнамиси қирғизистан билән өзбекистанниң мунасивәтлирини еғир дәриҗидә бузиду. Әмма, бишкәк русийидин ибарәт қудрәтлик иттипақчиға еришиду.

Бишкәк москваға тайинип, өз тәсир күчини ашурмақчи

Мәркизий асиядики өзбекистан, қирғизистан, таҗикистан, қазақистан қатарлиқ дөләтләрниң түрлүк мәнпәәтлири бир-бири билән зич бирләшкән болуп, қирғизистан тәбиий газға моһтаҗ, қирғизистанниң пүтүн тәбиий газлири өзбекистандин келиду. Қирғизистан өзбекистандин киргүзүватқан газ баһасиниң қиммәтлики вә өзиниң аҗиз иқтисадий түпәйлидин даим өзбекистанға газ пулини төлийәлмәй, қийин әһвалда қелиш мәсилисигә дуч кәлгән. Ташкәнт бишкәккә даим газ арқилиқ бесим қилиду. Мана әмди бишкәк русийә билән бирлишип, су мәнбәлирини қисиш арқилиқ ташкәнткә бесим пәйда қилиш имканийитигә игә болиду.

Азамат темирқулоф қирғизистанниң өзи тәнһа һалда су мәнбәлиридин пайдилиналайдиғанлиқи, шуңа русийә билән шериклишиш йолини талливалғанлиқини оттуриға қойди.

«Германийә долқунлири» да нәқил қилинишичә, қирғизистанниң сабиқ ташқи ишлар министири алибек җекшенқулоф бишкәк өзбекистан билән болған мунасивитини бузувелиштин қорқмаслиқи лазим дәп әскәртиш билән «биз русийә билән бирлишиш арқилиқла қазақистан вә өзбекистан билән тәң баравәр орунда туруп сөзлишәләймиз» дәйду.

Москваға тайиниш арқилиқ қәрздин қутулуш

Қирғизистан русийә билән бирликтә су електр истансиси қурушқа һәмдә русийә һәрбий базисиниң туруш вақтини узартишқа рази болғандин кейин, москва қирғизистанниң 189 милйон доллар қәрзини пат арида кәчүрүм қиливетишкә, қалған 300 милйон доллар қәрзни 10 йил ичидә қәдәмму-қәдәм кәчүрүветишкә мақул болған.

2005-Йилидики әнҗан вәқәсидин кейин ғәрбтин йирақлишип, москва вә бейҗиңниң иттипақчисиға айланған ташкәнтниң йеқинқи вақитлардин буян қайтидин москвадин йирақлишип, америка қатарлиқ ғәрб дөләтлири билән болған мунасивәтлирини иллитиватқанлиқи мәлум.

Ташкәнт шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң бу йилқи һәрбий маневириға қатнашмиди, арқидинла русийә һамийлиқидики коллектип бихәтәрлик келишими тәшкилатидин чиқип кәткән иди. Анализчиларниң қаришичә, буниңдин биарам болған русийә, өзбекистан билән түрлүк зиддийәтлири мәвҗут вә су мәнбәсигә игә қирғизистан билән таҗикистандики һәрбий базисини күчәйтиш һәм һәрбий базиларниң туруш вақтини узартиш шуниңдәк йәнә бу дөләтләрниң су мәнбәлиригә мәбләғ селип, суни контрол қилиш арқилиқ ташкәнткә, һәтта астанаға бесим қилиш тактикиси қолланди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт