Taylandtiki Uyghur ayallar türmige yötkiwétilgen

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2014-10-14
Share

Bundin 7 ay burun taylandtiki bir ormanliqtin 296 Uyghurning bayqalghanliqi, bularning köpinchisining xanim-qizlar we balilardin terkib tapqanliqi toghrisidiki xewer tarqalghandin kéyin dunya axbarat wasitilirining diqqet-étibari bulargha buralghan idi.

Éniqlishimizche hazir taylandtiki oxshimaydighan lagér we qamaqxanilarda jem'iy 496 etrapida Uyghur tutup turulmaqta. 10-Ayning 10-küni tayland saqchiliri qoralliq bésip kirip 7 Uyghur ayalning qoligha koyza( kishen) sélip bashqa türmige élip ketken. Biz igiligen melumatlargha asaslan'ghanda bu ayallar éghir türmige qamalghan. Biz bu heqte melumat élish üchün türmide yétiwatqan ismini ashkarilashni xalimighan bir yash bilen téléfon söhbiti élip barduq. U bizge Uyghurlar tartiwatqan chidighusiz derd-elem toghrisida melumat berdi.

U "Bezi ayallarni bashqa türmige élip ketkenliki toghrisida xewer igiliduq, bu heqte melumat bersingiz" dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi:
"Bizning ayallirimiz bizdin yüz nechche kilométir uzaqliqta ikki orun'gha qamalghan bolup, 90 etrapida ayal bir yerde, 80 nechche kichik bala we bowaqlarni öz ichige alghan tapqan guruppa yene bir jayda qamaqliq. Kichik guruppidiki ayallar bolsa, on nechche chong ayal, yigirme nechche kichik balidin terkib tapqan. Mushu ayning 10-küni köp sanda qoralliq saqchi kichik guruppidiki ayallar qamalghan jaygha bésip kirip ayallarning yénini axturghan. Bir ayalning yénida 8000 dollar pul bar iken. Saqchilar bu pulni manga tapshurisen deptu. Uyghur ayal pulni bermeymen dep qarshiliq körsetse, saqchi sen bizge qarshiliq körsetting dep qoligha koyza sélip, arghamcha bilen hemme yérini chemberchas baghlighan. Buni körgen ayallar chidap turalmay Uyghur ayalgha yandashqan. Buni körgen saqchilar bularmu qarshiliq körsetti dep qollirigha koyza sélip qopalliq bilen élip ketken. U élip kétilgen ayallarning kichik balilirimu bar bolup, aniliri élip kétilgen bu balilar yighlap qalghan. Saqchilar élip ketken 7 ayalning ichide 3 ayalning éri bar, akiliri bar. Qalghan 4 neper ayalning héch némisi yoq. Mezkur ayallarning ichidiki ikki ayalni melum bir jaygha ayrim solap qoyghan bolghachqa ulardin xewer uqalighan bolsaqmu qalghan 5 neper ayaldin herqanche qattiq sürüshtürüp baqqan bolsaqmu xewer yoq. Biz igiligen melumatlargha asaslan'ghanda ikki neper ayal chong türmige qamap qoyulghan. Bizning igilishimizche bu ayallar bizdin 450 kilométir uzaqliqtiki bir türmige qamap qoyulghan."

"Hazir siler taylandtiki bir qamaqxanida turuwétipsiler, hazirqi ehwalinglar qandaq?" dégen so'alimizgha, ismini ashkarilashni xalimighan bir Uyghur mundaq jawab berdi:
"Biz 496 etrapida Uyghur hazir taylandning haytay ölkisidiki oxshimaydighan 5 yerge qamaqliq. Qamaqxanilarning yataq shert-shara'iti intayin nachar. Hazir hemmimiz sémont yerning üstide yétiwatimiz. Hawa almashturush, kün nuri körüsh shara'itlirimiz nahayiti nachar. Uning üstige hawa kilimati, tamaq we su qatarliqlarning bizning bedinimizge maslashmasliqi, dawalinish shert-shara'itlirining nachar bolushi qatarliq her xil amillar tüpeylidin arimizda qichishqaq, yuqumluq tére késellikliri, köz késellikliri hemmimizde omumiy yüzlük mewjut. Uning üstige 7 aydin béri sémont yerning üstide yétiwatqan bolghachqa bedenlirimiz kün nuri körmigenliki sewebtin 80%tin artuq ademde börek késellikliri bar, beden ajizlap shamaldarip kétish késellikliri bar. Bel, put boghum aghriq késellikliri bar. Bu késellikler hemmeylende éghir. Oqush yéshidiki balilirimiz biz chonglardekla türme kamirlirigha qamaqliq bolup, yéngi tughulghan balilarmu qamaqxanilarning derdini tartiwatidu. Yash-ösmürlirimiz terbiyilinish, ma'arip hoquqidin mehrum qéliwatidu. Burun 8 künde bir qétim bala-chaqilirimiz, ayallirimiz bilen körüshtüretti. Hazir 45 künde bir qétim körüshtürüwatidu. Mana hazir bir ay boldi ayallirimiz, balilirimiz bilen körüshüp baqmiduq. Bala-chaqilirimiz dadisidin ayrim turghan bolghachqa psixikiliq jehettin gheyriy yétiship qalmaqta."

"Méning igilishimche silerni yéqinda sotlap andin bir terep qilidiken, rastinila shundaqmu?"dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi:
"Yéqinda sotqa chiqish toghrisida héchqandaq melumat tapshurup almiduq. Lékin, biz bundin 7 ay ilgiri tutulghan waqtimizda sotlan'ghan. U, waqtida sot mehkimisi bizge 6 ayliq qamaq jazasi, adem béshigha ming bet tayland puli jerimane qoyghan idi. Saqchidin qachmay saqchilargha masliship bergenlikimiz üchün ming bet, yeni 30 dollar jerimane qoyghan, emma bizge héchqandaq jinayet békitmigen. Sotta 6 ayliq qamaq jazayimiz tügigendin kéyin turmush shara'itimizni yaxshilap béridighanliqigha, bashqa döletke kétish resmiyetlirimiz uzirip kétip qalsa a'ilimiz bilen jem bolup a'ile turmushi yashishimizgha shert-shara'it yaritip béridighanliqigha wede bergen idi. Epsuski bügünki künde 45 künde bir qétim aran körüshtürüwatidu. Taylandning munasiwetlik organliri bizge bergen wediside turmaywatidu. Emdi bu qétim qachan? néme dep sotlaydu? bu toghrida bizde héchqandaq melumat yoq."

Taylandtiki qamaqxanilarda chidighusiz éghir shert-shara'itta yashawatqan 496 Uyghurning biri, ismini ashkarilashni xalimighan kishi bizning "Siler dunya xelqi we döletliridin némilerni kütisiler?" dégen so'alimizgha u, mundaq jawab berdi:
"Dunya xelqidin biz némini kütimiz, biz milliy we diniy jehettin zulumgha uchrighachqa zulumdin qéchip chiqqan kishiler. Bizning eng chong arzuyimiz bolsa biz bilen til, din, medeniyet we qandashliq jehettin ortaqliq bolghan, uruq-tughqan we qérindashlirimiz yashawatqan türkiyege tézrek kétish. Eger buninggha mumkin bolmisa, meyli türkiye tereptin bolsun meyli tayland tereptin buninggha yol échip bermigen shara'itta bizge diniy we milliy jehettin héchqandaq zulum salmaydighan milliy we diniy erkinlikimiz, kishilik hoquqlirimiz kapaletke ige bolidighan herqandaq bir dölet bolsa, shu yerde bizge insaniy adalet bilen mu'amile qilidighan bir dölet bolsa shu döletke téz sürette kétishni xalaymiz. Hazirqi bu esirdek hayattin qutulushni, bashqa kishilerdek erkin nepes élishni, xotun we bala chaqilirimiz bilen bille yashaydighan a'iliwi turmushqa ige bolushni, adaletperwer insanperwer dunya xelqining démokratiye bilen bashquruluwatqan döletlerning yardimini bizdin ayimasliqini semimiy telep qilimiz."

"Siler türkiyege bérishni xalaymiz dewatisiler, méning bilishimche deslep tutulghanda 'biz türk' dep xitay grazhdani ikenlikinglarni démey turuwaldinglar, türkiye elchiliki siler bilen körüshüwatamdu?"
"Biz deslepte tutulghanda türk elchixanisidin keldi, bizge siler saqchilar bilen maslishinglar, matériyalinglarni turghuzup pat yéqinda türkiyege élip kétimiz, dédi. Emma kéyin yoq bolup ketti, peqetla kelmidi. Birleshken döletler teshkilati xadimlirimu mexsus biz bilen körüshüshke kelmidi, bashqa dölettin kelgen musapirlar bilen körüshkili kelgende bizni kördi."

Qamaqxanida turup téléfon ziyaritimizni qobul qilghan bu kishi 7 aydin béri tayland, türkiye, gérmaniye qatarliq döletlerdin bezi ammiwi teshkilatlarning özlirige iqtisadiy jehettin yardem qilghanliqini, ulargha rehmet éytidighanliqini dégendin kéyin dunyaning herqaysi jaylirida yashawatqan Uyghurlarni taylandtiki Uyghurlarning qamaq turmushidin qutulup bashqa döletlerge kétishi üchün küch chiqirishini telep qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet