Үрүмчидә уйғурлар зич олтурақлашқан районлардики өйләр нуқтилиқ чеқилған

Мухбиримиз меһрибан
2017-11-13
Share
mejburi-oy-cheqish-1.jpg Даириләр сақчиларни ишқа селип ямалиқ теғидики йәрлик аһалиләрниң ой-җайлирини мәҗбурий чеқип түлимәктә. 2010-Йили, үрүмчи.
RFA/Qutlan

Бирқанчә йилдин буян үрүмчидә давамлишиватқан шәһәр муһитини гүзәлләштүрүш намидики «кона өйләрни чиқиш» һәрикити тәңритағ, сайбағ, шимго қатарлиқ уйғурлар бир қәдәр мәркәзлик олтурақлашқан районларда давамлашмақта. Йеқинда болса үрүмчи даирилири үрүмчи кона шәһәр районини өзгәртип қуридиғанлиқини елан қилған иди. Әмма, илгири үрүмчидә туғулуп өскән вә нөвәттә муһаҗирәттә яшаватқан уйғурларниң билдүрүшичә, гәрчә бу райондики өйләрниң чеқилишидики сәвәбниң һөкүмәт даирилириниң уйғурларни тарқақлаштуруш пиланиниң әмәлийлишиши икәнлики оттуриға чиқмақта.

Радиомиз игилигән әһваллардин бултурдин буян уйғур аптоном райониниң мәркизи үрүмчидики тәңритағ, сайбағ, шимго қатарлиқ уйғурлар бирқәдәр зич олтурақлашқан районлардики өйләрни кәң көләмдә чеқиш һәрикити елип бериливатқанлиқи мәлум болди.

Өз кимликини ашкарилимаслиқ шәрти билән радиомиз зияритини қобул қилған чәтәлдә яшаватқан бир ханимниң билдүрүшичә, униң ата -анисиниң өйи йәнә икки айдин кейин чеқилидиғанлиқи уқтурулған.

Бу ханимниң билдүрүшичә, аһалисиниң көп қисмини уйғурлар тәшкил қилидиған людаван көмүр кениниң тик қудуқ кан районидики өйләр икки йил илгирила чеқиш пиланиға киргүзүлгән. Һөкүмәтниң мәҗбурлиши билән әслидики өй җайлирини әрзан баһада сетивелинған уйғурлар тарқақлаштурулуп йеңи олтурақ районларға көчүрүлгән. Дәсләп бу райондики бир қәвәтлик олтурақ өйләр чеқилған болса, бу йил әтияздин башлап бина өйләрму чеқилип, бу йәрдики уйғур аһалиси җиддий тарқақлаштурулған.

Шимго райониниң тик қудуқ олтурақ районидики аһалиләр комитетиға телефон қилип әһвал игиләшкә тиришқан болсақму, әмма телефонимиз уланмиди.

Хитайниң «шинҗаң хәвәрләр тори» ниң 13-ноябирдики санида үрүмчидә елип бериливатқан өй чеқиш әһвали һәққидә мәхсус хәвәр берилгән. Хәвәрдә үрүмчидики өй чеқиш һәрикити «шәһәр қурулушини тәртипкә селиш» дәп тәрипләнгән. Мәзкур хәвәрдә үрүмчиниң тәңритағ, сайбағ, йеңишәһәр, шимго, тудуңхаба қатарлиқ районлардики 35 кочидики өйләрни чеқип өзгәртиш қурулушида 11-айға қәдәр 70 миң квадрат метир даиридики аталмиш «қанунсиз селинған қурулуш» чеқилғанлиқи, 912 квадрат метир узунлуқтики пиядиләр кочиси рәтләнгәнлики алаһидә тилға елинған.

Хитай һөкүмәт даирилири бу йил 4-айда елан қилған хәвәрлиридә йәнә үрүмчи шәһириниң тәңритағ, сайбағ, йеңишәһәр, шимго, қатарлиқ 6 районидики кона мәһәллиләрниң чеқилидиғанлиқини, шәһәрлик һөкүмәтниң6-айда чиқарған «кона мәһәллә, базарларни чеқип өзгәртиш хизмити» һәққидики уқтурушиға асасән, өзгәртиш қурулушиниң 2020‏-йилдин илгири тамамлинидиғанлиқи вә үрүмчидә чеқип өзгәртилидиған олтурақ район омумий көлиминиң 173 квадрат километирға йетидиғанлиқини билдүргән иди.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, даириләр илгири уйғур аптоном районидики йәрлик ахбарат васитилиригә бәргән баянатлирида, кона шәһәр районлирини чеқип өзгәртиш қуруши һәққидә ениқлима берип, үрүмчи шәһиридики кона олтурақ районларни чеқиш өзгәртиш қурулушиниң «җәмийәт муқимлиқи вә узақ мәзгиллик әминликни әмәлгә ашуруш баш нишани үчүн қилинған чоң истратегийилик орунлаштуруш» икәнликини илгири сүргән.

Әмәлийәттә, уйғур көзәткүчиләрниң ейтишичә хитай даирилириниң уйғур аптоном райониниң мәркизи үрүмчидики уйғурларни тарқақлаштуруш һәрикити 2009-йили 7-айда үрүмчидә йүз бәргән 5-июл үрүмчи наразилиқ вәқәсидин кейинла башланған болуп, йеқинқи 10 йил ичидә үрүмчи шәһиридики бәйгә мәйдани, ямалиқ теғи олтурақ райони, тик қудуқ райони қатарлиқ җайларда өй иҗарә елип олтуруш арқилиқ үрүмчидә тирикчилик қиливатқан уйғурлар «юртлириға қайтурулуш» намида уйғур дияриниң җәнуп-шималидики қәшқәр, хотән, корла ақсу, ғулҗа қатарлиқ җайлардики илгирики кона юртлириға мәҗбури қайтурулған.

Илгири үрүмчи дөңкөврүк районида туғулуп өскәнликини билдүргән йәнә бир ханим, доңөврүк сода базириниң арқа кочисиға тоғра келидиған ата-аниси олтурған бина вә униң әтрапидики өйләрниң буниңдин 10 йил илгирила чеқиветилгәнликини, 2 йил илгири вәтән зияритигә барғанда бу районға 10 нәччә қәвәтлик егиз биналар селинғанлиқини, үрүмчиниң 90-йилларниң ахири 0002-йилларниң дәслипидики қияпитиниң пүтүнләй өзгирип кәткәнликини вә 2009-йилдин кейин үрүмчидики уйғурларниң илгирики йиллардикидин зор дәриҗидә азийип кәткәнликини билдүрди.

Хитай даирилириниң үрүмчидики уйғурлар мәркәзлик олтурақлашқан кона шәһәр районлирини чеқип өзгәртиш қурулушини сиясий истратегийәгә бағлап чүшәндүрүши чәтәлләрдики уйғур паалийәтчилири, тәшкилатлири вә уйғур җамаитиниң диққитини қозғиди.

Улар баянида хитайниң мәзкур пилани бу районлардики топлишип яшайдиған уйғурларни тарқақлаштурушни мәқсәт қилидиғанлиқини тәкитләп, уйғур аптоном райониниң мәркизи болған үрүмчидә уйғурларни тарқақлаштурушниң ақивити йәрлик уйғурларниң тирикчилик йолини йәниму тосуп, қәдимий шәһәрниң әсли тарихини вәйран қилидиғанлиқини тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт