Ürümchide Uyghurlar zich olturaqlashqan rayonlardiki öyler nuqtiliq chéqilghan

Muxbirimiz méhriban
2017-11-13
Share
mejburi-oy-cheqish-1.jpg Da'iriler saqchilarni ishqa sélip yamaliq téghidiki yerlik ahalilerning oy-jaylirini mejburiy chéqip tülimekte. 2010-Yili, ürümchi.
RFA/Qutlan

Birqanche yildin buyan ürümchide dawamlishiwatqan sheher muhitini güzelleshtürüsh namidiki "Kona öylerni chiqish" herikiti tengritagh, saybagh, shimgo qatarliq Uyghurlar bir qeder merkezlik olturaqlashqan rayonlarda dawamlashmaqta. Yéqinda bolsa ürümchi da'iriliri ürümchi kona sheher rayonini özgertip quridighanliqini élan qilghan idi. Emma, ilgiri ürümchide tughulup ösken we nöwette muhajirette yashawatqan Uyghurlarning bildürüshiche, gerche bu rayondiki öylerning chéqilishidiki sewebning hökümet da'irilirining Uyghurlarni tarqaqlashturush pilanining emeliylishishi ikenliki otturigha chiqmaqta.

Radi'omiz igiligen ehwallardin bulturdin buyan Uyghur aptonom rayonining merkizi ürümchidiki tengritagh, saybagh, shimgo qatarliq Uyghurlar birqeder zich olturaqlashqan rayonlardiki öylerni keng kölemde chéqish herikiti élip bériliwatqanliqi melum boldi.

Öz kimlikini ashkarilimasliq sherti bilen radi'omiz ziyaritini qobul qilghan chet'elde yashawatqan bir xanimning bildürüshiche, uning ata -anisining öyi yene ikki aydin kéyin chéqilidighanliqi uqturulghan.

Bu xanimning bildürüshiche, ahalisining köp qismini Uyghurlar teshkil qilidighan lyudawan kömür kénining tik quduq kan rayonidiki öyler ikki yil ilgirila chéqish pilanigha kirgüzülgen. Hökümetning mejburlishi bilen eslidiki öy jaylirini erzan bahada sétiwélin'ghan Uyghurlar tarqaqlashturulup yéngi olturaq rayonlargha köchürülgen. Deslep bu rayondiki bir qewetlik olturaq öyler chéqilghan bolsa, bu yil etiyazdin bashlap bina öylermu chéqilip, bu yerdiki Uyghur ahalisi jiddiy tarqaqlashturulghan.

Shimgo rayonining tik quduq olturaq rayonidiki ahaliler komitétigha téléfon qilip ehwal igileshke tirishqan bolsaqmu, emma téléfonimiz ulanmidi.

Xitayning "Shinjang xewerler tori" ning 13-noyabirdiki sanida ürümchide élip bériliwatqan öy chéqish ehwali heqqide mexsus xewer bérilgen. Xewerde ürümchidiki öy chéqish herikiti "Sheher qurulushini tertipke sélish" dep teriplen'gen. Mezkur xewerde ürümchining tengritagh, saybagh, yéngisheher, shimgo, tudungxaba qatarliq rayonlardiki 35 kochidiki öylerni chéqip özgertish qurulushida 11-aygha qeder 70 ming kwadrat métir da'iridiki atalmish "Qanunsiz sélin'ghan qurulush" chéqilghanliqi, 912 kwadrat métir uzunluqtiki piyadiler kochisi retlen'genliki alahide tilgha élin'ghan.

Xitay hökümet da'iriliri bu yil 4-ayda élan qilghan xewerliride yene ürümchi shehirining tengritagh, saybagh, yéngisheher, shimgo, qatarliq 6 rayonidiki kona mehellilerning chéqilidighanliqini, sheherlik hökümetning6-ayda chiqarghan "Kona mehelle, bazarlarni chéqip özgertish xizmiti" heqqidiki uqturushigha asasen, özgertish qurulushining 2020‏-yildin ilgiri tamamlinidighanliqi we ürümchide chéqip özgertilidighan olturaq rayon omumiy kölimining 173 kwadrat kilométirgha yétidighanliqini bildürgen idi.

Xewerlerdin melum bolushiche, da'iriler ilgiri Uyghur aptonom rayonidiki yerlik axbarat wasitilirige bergen bayanatlirida, kona sheher rayonlirini chéqip özgertish qurushi heqqide éniqlima bérip, ürümchi shehiridiki kona olturaq rayonlarni chéqish özgertish qurulushining "Jem'iyet muqimliqi we uzaq mezgillik eminlikni emelge ashurush bash nishani üchün qilin'ghan chong istratégiyilik orunlashturush" ikenlikini ilgiri sürgen.

Emeliyette, Uyghur közetküchilerning éytishiche xitay da'irilirining Uyghur aptonom rayonining merkizi ürümchidiki Uyghurlarni tarqaqlashturush herikiti 2009-yili 7-ayda ürümchide yüz bergen 5-iyul ürümchi naraziliq weqesidin kéyinla bashlan'ghan bolup, yéqinqi 10 yil ichide ürümchi shehiridiki beyge meydani, yamaliq téghi olturaq rayoni, tik quduq rayoni qatarliq jaylarda öy ijare élip olturush arqiliq ürümchide tirikchilik qiliwatqan Uyghurlar "Yurtlirigha qayturulush" namida Uyghur diyarining jenup-shimalidiki qeshqer, xoten, korla aqsu, ghulja qatarliq jaylardiki ilgiriki kona yurtlirigha mejburi qayturulghan.

Ilgiri ürümchi döngköwrük rayonida tughulup öskenlikini bildürgen yene bir xanim, dongöwrük soda bazirining arqa kochisigha toghra kélidighan ata-anisi olturghan bina we uning etrapidiki öylerning buningdin 10 yil ilgirila chéqiwétilgenlikini, 2 yil ilgiri weten ziyaritige barghanda bu rayon'gha 10 nechche qewetlik égiz binalar sélin'ghanliqini, ürümchining 90-yillarning axiri 0002-yillarning deslipidiki qiyapitining pütünley özgirip ketkenlikini we 2009-yildin kéyin ürümchidiki Uyghurlarning ilgiriki yillardikidin zor derijide aziyip ketkenlikini bildürdi.

Xitay da'irilirining ürümchidiki Uyghurlar merkezlik olturaqlashqan kona sheher rayonlirini chéqip özgertish qurulushini siyasiy istratégiyege baghlap chüshendürüshi chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiliri, teshkilatliri we Uyghur jama'itining diqqitini qozghidi.

Ular bayanida xitayning mezkur pilani bu rayonlardiki topliship yashaydighan Uyghurlarni tarqaqlashturushni meqset qilidighanliqini tekitlep, Uyghur aptonom rayonining merkizi bolghan ürümchide Uyghurlarni tarqaqlashturushning aqiwiti yerlik Uyghurlarning tirikchilik yolini yenimu tosup, qedimiy sheherning esli tarixini weyran qilidighanliqini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet