«Уйғур тебабәтчилики музейи» уйғур тебабитини сақлап қалаламду?

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-11-02
Share
uyghur-tebabet-ustazlar.jpg Уйғур тебабәтчилики устазлар.
Social Media

Хитайниң уйғур елидики таратқулириниң хәвәр қилишичә, тунҗи уйғур тебабәтчилик музейи 24-өктәбир күни хотәндики уйғур тебабәтчилик алий техникомида рәсмий ечилған.

Мәзкур музейда уйғур тебабәтчиликигә даир қәдимий китаблар орни, хитайчә дора-материяллар орни, дора ясашта ишлитилидиған әсваблар орни вә уйғур тебабәтчиликиниң тарихий тәрәққиятини чүшәндүрүш орни тәсис қилинған.

Хәвәрдә дейилишичә, мәзкур музейға уйғур тебабәтчиликигә даир интайин қиммәтлик 120 парчә қәдимки әсәр қоюлған болуп, униңдин башқа йәнә «дөләт дәриҗилик қәдимки тәвәррүк әсәрләр тизимлики» гә киргүзүлгән 7 қол язма әсәр бар икән.

Хәвәрдә мәзкур музейниң ечилиш мәқсити чүшәндүрүлүп: «уйғур тебабәтчиликигә мунасивәтлик мирасларни омумйүзлүк қоғдаш, ечиш, униңдин пайдилиниш вә бу арқилиқ уйғур әнәниви мәдәнийәт хәзиниси болған уйғур тебабәтчилики һәмдә доригәрликиниң шөһритини ашуруш, униң тәрәққият тарихини хәлққә тонутуш,» дейилгән.

Хитай таратқулирида мәзкур музейниң уйғур тебабәтчилики тарихидики «абидә характерлик тунҗи музей» икәнлики тилға елинған.

Уйғур тебабәтчилики саһәсидикиләрниң инкаслири вә уйғур елидики мунасивәтлик орун вә шәхсләрниң дәлиллишигә қариғанда, уйғур тебабәтчилик кәспиниң тәқдири барғансери қийинлашматикән. Униңдин башқа уйғур әнәниви доригәрлик саһәсиниң аста-аста хитай карханилириниң қолиға өтүп кетиши арқисида бузғунчилиққа вә еғир хирисқа йүзлиниватқанлиқи мәлум.

Ундақта, уйғур тебабәтчилики үчүн қурулған бу «тунҗи музей» уйғур тиабәтчилики йүзлиниватқан бу еғир вәзийәткә бурулуш һасил қилаламду-йоқ? хитай тәшвиқ қиливатқандәк бу бир абидә тикләнгәнликиму? мәзкур музейниң ечилиши уйғур тебабәтчиликиниң тәрәққиятидин әндишә қилип келиватқан мутәхәсисләрдә қандақ инкаслар пәйда қиливатиду? бу һәқтә қарашлирини елиш үчүн үрүмчидики аптоном районлуқ уйғур тебабәт дохтурханисиниң сабиқ дохтури, һазир вашингтон дохтурханисида ишләватқан медитсина пәнлири доктори җүрәт обул әпәндини зиярәт қилдуқ.

Җүрәт әпәнди, хитайниң уйғур тебабәтчиликиниң нәччә миң йиллиқ тарихқа игә қиммәтлик мирас икәнликини инкар қилалмайдиғанлиқини, нөвәттә хәлқарада хитайниң уйғурларға йүзгүзиватқан бесим сиясәтлиригә қарши инкаслар күчлүк болуватқан бир пәйттә «музей қурдуқ» дегән тәшвиқатни мәйданға чиқиришиниң пәқәтла бир шәкил икәнликини оттуриға қойди.

Җүрәт әпәндиниң қаришичә, әсирләрдин буян уйғур тилини өзиниң кәспий тили сүпитидә қоллинип кәлгән уйғур тебабитидә уйғур тилиниң әмәлдин қалдурулушиниң өзи уйғур тебабитигә қилинған әң зор бузғунчилиқ вә тосқунлуқ икән. Униң елип келидиған зиянлири вә әкс тәсирлирини бир музей арқилиқ әслигә кәлтүрүш мумкин әмәскән.

Мәлум болушичә, 2013-йилидин башлап даириләр уйғур тебабити саһәсидики ата мирас тевиплардин кәспий унван вә кәспий салаһийәт имтиһанлирини хитай тил-йезиқи билән беришни тәләп қилған. Нәтиҗидә бу имтиһанға қатнашқан мутләқ көп қисим ата мирас тевиплар имтиһандин өтәлмигән. Нурғун пешқәдәм уйғур тивеплири, мушу сәвәблик кәспий хизмитини давамлаштуралмиған. Уйғур тилиниң уйғур тебабити саһәсидики қануний орни җиддий хирисқа дуч кәлгәчкә, уйғур тебабәтчиликиниң нормал тәрәққияти аеғир тосалғуға учриған.

Хотәндики уйғур тебабәтчилики алий техникомини пүттүрүп, хотәндики уйғур тебабәт дохтурханисида хизмәт қилған, һазир түркийәдә кәспини давам қиливатқан тевип әлиҗан, хитай даирилириниң ана мәктипидә 10 йиллар аввал қурулған уйғур тебабәт көргәзмисигә «музей» дегән тахтини асқандин башқа йеңилиқ һес қилмиғанлиқини бааян қилди. У мундақ деди: «әзәлдин уйғурларниң уйғур тебабити үчүн музей қуруш арзусиға тосқунлуқ қилип кәлгән хитай һөкүмитиниң әмдиликтә музей қуруш баһанисидә хәлқ арисида қәп қалған уйғур тебабәтчиликигә даир қиммәтлик мирасларни қезип чиқирип, уни йоқ қиливетиш нийитигә кәлгәнликини йоқ дегили болмайду».

Хотән вилайәтлик уйғур тебабәт дохтурханисида 10 йилдин артуқ врач болуп ишлигән тәҗрибилик уйғур тевип әлиҗан, хитайниң уйғур тебабәтчиликиниң тәрәққиятиға салған бузғунчилиқлири вә тосқунлуқлири сәвәблик түркийәгә чиқип кетишкә мәҗбур болған икән. Әлиҗан әпәнди йәнә уйғурларниң уйғур тебабәтчилики үчүн музей қуруш арзусиниң күчлүк болуп кәлгәнликини, әмма даириләрниң буниңға йол қоймиғанлиқини, һәтта илгири уйғур тебабәтчиликини тәтқиқ қилған бир японлуқ кишиниң уйғур тебабәтчиликигә даир музейниң йоқлуқидин һәйран болуп, 2010-йиллири өз йенидин мәбләғ чиқирип, хотән шәһиридә музей қурушқа тиришқанлиқини, әмма қурулуш пүтүшкә йеқин даириләрниң тосқунлуқи билән бу тунҗи уйғур тебабәт музейиниң әмәлдин қалғанлиқини сөзләп өтти.

Әлиҗан әпәнди, «хитай һөкүмити һәқиқәтән уйғур тебабәтчиликини тәрәққий қилдуруш нийити болса, әслидила бар болған мәктәп көргәзмисини музей қилмай, рәсмий музей салған болатти шундақла қоғдаш вә тәрәққий қилдурушқа мәбләғ салған болатти. Әксичә уйғур тебабитини игиләш вә бузғунчилиқ қилиштин башқа йол тутмайватқан хитай һөкүмитиниң музей қурдуқ дәп тәшвиқат қилиши хәлқтә вә мәтбуатларда хитай һөкүмитиниң уйғур тебабитигә қаратқан сияситигә қарши авазларни өчүрүшни мәқсәт қилған,» дегән мулаһизисини оттуриға қойди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт