Yaponiyede Uyghur tébabetchiliki tetqiqati

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2013.06.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-tibabet-yaponiye.JPG Uyghur tébabet tetqiqatchiliqi bilen shughullan'ghan yaponiyelik tetqiqatchi masajiruning “Uyghur tébabetchiliki” namliq maqalisige qoyulghan süret.
RFA/Qutluq

Yéqinda yaponiyede, yaponiyelik Uyghur tébabet tetqiqatchisi masajiruning “Uyghur tébabetchiliki” namliq maqalisi élan qilin'ghan. Maqalide Uyghur tébabetchilikining tarixiy we bügüni toghrisida toxtalghan. Aptor maqaliside Uyghur tébabetchilikidiki özgiche yéngiliqlar üstidimu izdinish élip barghan.

Aptor maqaliside, Uyghur élidiki Uyghurlarning neziride, Uyghur tébabetchilikining yuqiri orunda turidighanliqi, xitay millitining qarishida bolsa gherbche dawalash yuqiri orunda ikenlikini körsetken. Aptor yene yaponlarning Uyghur tébabetchilikige bolghan hazirqi qarishini tehlil qilip, ularning Uyghur tébabitini xitayning en'eniwi, yeni “Jungyiche” dawalash usuligha oxshash dep qaraydighanliqini bayan qilghan.

Maqalide, Uyghur tébabetchilikining nezeriye jehettin qedimki yunanliq tébbiy alim hippokratékis otturigha qoyghan tébbiy nezeriyiler bilen asasiy jehettin oxshap kétidighanliqi bildürülgen.

Tetqiqatchi masajiru Uyghur tébabetchilikide bolsa insanning saghlamliqini ot, su, hawa we tupraqqa munasiwetlik dep qarash bilen birge, insan ténining issiq, höl, qurghaq we soghuq dep türlerge bölüp, késel tekshürüshte asasen insanning tiligha qarash we tomurini tutushni asas qilidighanliqini bildürgen.

Aptor maqalide, Uyghur tébabetchilikide qollinidighan dorilar heqqide toxtilip, bu xildiki dorilarning yürek késellikige shipa bolidighanliqini, insanning ten- saghlamliqini qoghdap, késelge qarshi turush küchini ashurup, beden'ge payda élip kélidighan dorilar dep qarilidighanliqini bayan qilghan.

Aptor, özining “Uyghur tébabetchilikini miladidin ilgiri 5-esirdin bashlan'ghan yunan tébabetchiliki asasida meydan'gha kelgen. 12-Esirde ereb dunyasida tereqqiy qilghan yunan tébabetchilikining tesirige uchrighan” dep qaraydighanliqini, emma Uyghurlarning qarishiche bolsa, Uyghur tébabetchiliki ikki ming besh yüz yil ilgiri teklimakanda meydan'gha kelgen dégen qarashta ikenlikinimu alahide eskertip ötken.

Aptorning qarishiche Uyghurlarda déyiliwatqan Uyghur tébabetchilikining ikki ming besh yüz yilliq tarixiy del yunanliq tébbiy alim hippokratésning yunan tébabetchiliki nezeriyisini otturigha qoyghan waqitqa toghra kélidighanliqini bildürgen.

Aptor, yunan tébabetchiliki dep atiliwatqan tébabetchilikining emeliyette yunan tébabetchiliki bilen hindistan tébabetchilikining birleshme atilishi ikenlikini, bu xil tébabetchilik ereb dunyasigha keng tarqilip, gherb dunyasida gherbche dawalash usuli barliqqa kelgüche, yunan tébabetchiliki omumlashqanliqini qeyt qilghan.

Maqalide, “Yunan tébabetchiliki ereb elliride sistémiliq élip bérilmighan, peqetla hindistanda emeliy sistémiliq qollinilghan” déyilgen. Shundaqla yene “Uyghurlargha qoshna bolghan hindistan bilen Uyghurlar öz-ara soda alaqiside tébabetchilikke a'it dora we matériyallarni hindistandin import qilin'ghan” dep körsitilgen.

Aptorning bildürüshiche, gherbche dawalash usuli, xitay jumhuriyiti qurulghandin kéyin, Uyghur élide peydin-pey omumlashqan déyilgen.

Masajiru maqaliside, Uyghur élidiki Uyghur tébabetchiliki asasida barliqqa kelgen shipaxanilar heqqide toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan:
Xoten wilayitining, lop nahiyisining tezkiriside yézilishiche,Uyghur élige meshhur bolghan lopluq téwip toxti'axun haji bashliq bir qanchilighan téwiplar dawalash sughurtisini asas qilghan késeldin mudapi'elinish shipaxanisi qurghan.1954-Yili xelq hökümitining teshkillinishide bu késeldin mudapi'elinish shipaxanisi qayta échilghan.1956-Yili xoten, lopta téwiplar birleshmisi qurulghan.Eyni waqitta loptiki milliy shipaxanigha kirgen kirim,shipaxanidiki sekkiz téwipqa bölüp bérilgen.1960-Yili mezkur shipaxana kopiratipqa qoshuwétilip,medeniyet zor inqilabida shipaxanidiki sekkiz téwip xizmettin heydiwétilgen.

Aptor, xotendiki Uyghur tébabetchilikige a'it 36 tomluq kitabtiki tarixiy uchurlarda Uyghur tébabetchilikining ikki ming yilliq tarixqa ige dep körsitilgenlikini we shundaqla Uyghur tébabetchiliki qedimiy girétsiye, tébabetchiliki asasida tereqqiy qilghan dep yézilghanliqi toghrisidimu tepsiliy uchur bergen.

Aptor maqaliside yene Uyghur tébabetchilikining merkizi xoten ikenlikini, xotende 1975-yili xoten willayetlik milliy shipaxana échilghanliqini shundaqla 1992-yili xotende Uyghur tébabetchilik aliy téxnikom mektipining qurulghanliqinimu tilgha élip ötken.

Ziyaritimizni qobul qilghan türkiye istanbuldiki teklimakan Uyghur neshriyatining mes'uli, tetqiqatchi abdujélil turan Uyghur tébabetchilikining merkizi xotendiki tarixta ötken téwiplar we xoten xelqining tébabetchilikke bolghan qarashliri üstide toxtilip ötti.

Yaponiye mutexessisi masajiru maqalisining axirida Uyghur tébabetchilikining xitaydiki gherbche dawalash bilen birge tereqqiy qilip, dunyada tarqiliwatqanliqi, shundaqla xitaydek chong bir dölette doxturxanilar köpiyip, dora bahasi örlep, uni kontrol qilishning teslishiwatqanliqinimu körsetken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.