Sehiye nazaritidiki mes'ul xadim bilen Uyghur tébabiti heqqide söhbet

Muxbirimiz qutlan
2014-07-02
Share
uyghur-80-xalta-doriger.jpg Uyghur tébabitide dora qilip ishlinidighan qurutulghan tebi'iy ösümlükler yeni 80 xalta.
saveuyghur.org

Uyghur tili özining eng axirqi kespiy qorghini hésablan'ghan Uyghur tébabiti saheside yene qanchilik put dessep turalaydu? xitayning nöwette Uyghur milliy medeniyitige qaratqan téz sür'etlik éritish siyasiti dawamida Uyghur tili özining milliy tébabet sahesidiki qanuniy ornini dawamliq saqlap qalalamdu-yoq?

Ötken yilidin bashlap Uyghur tébabiti sahesidiki ata miras téwiplar kespiy salahiyet guwahnamisi élish üchün xitay tilida imtihan bérishke mejburlan'ghandin kéyin, nurghun kishilerde bu so'al peyda boldi. Xitay tilida imtihan bérelmigen Uyghur téwiplar kespiy salahiyet guwahnamisi alalmighanliqi üchün, ularning ata-bowiliridin tartip dawamlashturup kelgen shipaxaniliri taqalghan. Ular ochuq-ashkara shipaxana achalmighachqa, öyliride yoshurunche késel körüshke mejbur bolghan. Bu ehwal Uyghur tébabitining hem tébbiy ilim hem en'eniwi medeniyet süpitide kelgüside dawamliq mewjut bolush we tereqqiy qilish mesilisige so'al belgisi qoymaqta.

Radi'omiz xoten wilayitidiki Uyghur téwipliridin ehwalning éghirliqini uqqandin kéyin, xoten wilayetlik sehiye bashqarmisigha téléfon qildi. Halbuki, wilayetlik sehiye bashqarmisining Uyghur tébabitige mes'ul xadimi aminem so'allirimizgha jawab bérishni ret qildi. Biz arqidin Uyghur aptonom rayonluq sehiye nazaritige téléfon qilduq. Sehiye nazaritining Uyghur tébabitige mes'ul xadimi ziyaritimizni qobul qildi, emma u sorighan so'allirimizgha nahayiti éhtiyat bilen jawab berdi. Töwendikisi mezkur xadim bilen ötküzgen söhbitimizning axirqi qismining eyne xatirisidur.

Muxbir: bu ehwaldin (yeni Uyghur téwiplirining kespiy salahiyet guwahnamisi élish üchün xenzu tilida imtihan bérishke mejburlinish ehwalidin) sehiye nazaritining naziri xewerdarmu?
Mes'ul xadim: shundaq, buningdin nazir we bashqa rehbiriy kadirlarning hemmisining xewiri bar, lékin bu döletning siyasiti, hazirgha qeder özgermey kelgen siyaset bu!

Muxbir: sizgimu melum, Uyghur tébabiti junggodiki muhim milliy tébabetlerning biri. Uning üstige qoyuq milliy we yerlik alahidilikke ige bir sahe. Shunga bu xil alahide bayliqlarni saqlap qélish üchün alahide mu'amile qilish kérek emesmu?
Mes'ul xadim: bu pikringiz toghra, bizmu tirishiwatimiz, belkim bir künlerde bumu hel bolup qalar.

Muxbir: téwiplarning inkaslirigha qarighanda, hazir ular ata-bowiliridin dawamlashturup kelgen shipaxana we doxturxanilirini achalmaywétiptu. Sewebi peqetla shu kespiy salahiyet guwahnamisining bolmasliqidin iken. Bu alahide sahe bolghachqa sehiye nazariti oyliship körsenglar yaki bu ishqa köngül bölüp hel qilip bersenglar bolmamdu?
Mes'ul xadim: elwette, shundaq bolidu. Bizni bu ishqa küchimidi demsiz? hazirghiche peqetla shu nechche onlighan téwiplarningla ishi bu. Buni ular özlirining dötlükidin körse bolidu. Ötken yili xenzuche nezeriye imtihanidin ötelmigen on nechche téwipni misal qilip körsetsem, ular birer tal xenzuche xetnighu tonumaydiken, hetta bir éghiz xenzuche gepmu qilalmaydiken. Bashqilar hemmisi xenzuche imtihandin ötüp, kinishka élip ishlewatidighu!?

Muxbir: qarang, bu yerde mundaq mesile bar. Xelq ichidiki téwiplarning köp qismi ata miras téwiplar. Ular sistémiliq ma'arip terbiyisi körmigen. Tébbiy mektep yaki uniwérsitétlardimu oqumighan. Ularni xenzu tilini bilmigenliki üchünla döt qatarigha chiqiriwétish toghra emes-te!? siz sehiye nazaritining bir rehbiriy kadiri turup bundaq désingiz toghra bolamdu?
Mes'ul xadim: buni siz bilen paranglishiwatimen, qarang! bashqilar bu xil émtihanlardin ötüp kinishka aldighu!? tiwiplarmu jungxwa xelq jumhuriyitide yashawatqan kishiler bolghandikin, tiriship ögense émtihandin ötidu emesmu?

Muxbir: tiwiplarning shert-shara'iti we arqa körünüshini oylap kördünglarmu? eng eqelliy ma'arip terbiyesi körmigen, emma ata-bowiliridin alghan udum we tejribe boyiche tomur tutidighan bu kishilerni méditsina uniwérsitétini püttürgenler bilen sélishtursingiz bolmaydu-de? siz bu sahediki rehbiriy kadir ikensiz, Uyghur tébabitini saqlap qélish sizningmu mejburiyitingiz emesmu?
Mes'ul xadim: elwette, shundaq bolidu. Buni biz shundaq qilip kelduq. Partiyining bizge bergen siyasiti shundaq yaxshi. Bu siyasetni héchkim bizge bérip baqmighan. Gep peqet bizning téwiplarning tirishmighanliqida. Shunga özimizdin körüshimiz kérek.

Muxbir: partiyining siyasiti shundaq yaxshi bolsa, némishqa ulargha yéshil chiragh yéqip bermeysiler, emise!?
Mes'ul xadim: dédimghu! biz eng zor tirishchanliqimizni körsettuq. Yuqiridin bu heqte éniq siyaset chüshmise, biz öz aldimizgha memliket boyiche bir tutash chiqirilghan imtihan so'allirini Uyghur tiligha terjime qilip bérelmeymiz.

Muxbir: undaq dep tursanglar, Uyghur milliy tébabiti tereqqiyatqa emes, belki yoqilishqa yüz tutidu-de!
Mes'ul xadim: undaq déyishke bolmas, biz bu ehwalni merkezge yolliduq dédimghu! yuqiridin éniq siyaset chüshmey turup héchkim Uyghur tébabiti boyiche imtihanni Uyghur tilida élishqa özgertelmeydu. Bu yerde shunimu tekitlimekchimen. Hazir partiye-hökümetning bizge bériwatqan yardimi alahide köp. Aptonom rayonimizdiki meyli chong doxturxanilar bolsun yaki yerliktiki shipaxanilar bolsun, dawalash esliheliri alahide yaxshi bolup ketti. Her yili tébbiy sahe üchünla merkezdin tiriliyonlap pullar chüshüwatidu. Bundaq shara'it ilgiri zadila bolup baqmighan.

Muxbir: siyasetni köp sözlidingiz, merkezdin tiriliyonlap pul kéliwatqanliqini dep öttingiz. Shu shara'itlardin kim paydiliniwatidu? shu pullar heqiqiy mohtaj kishilerning, eng éhtiyajliq ademlerning qoligha tégiwatamdu? siyaset siz dégendek shunchilik yaxshi bolsa, némishqa ezeldin ana tilda dawam qilip kelgen Uyghur tébabitige xenzu tili ötkili qoyulidu? Uyghur tébabitidek milliy we yerlik alahidiliki küchlük bolghan sahelerde Uyghur til-yéziqida imtihan bérish döletning siyasitige yaki asasiy qanunigha xilap emesqu!?
Mes'ul xadim: bir gep bolar….

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet