Bir Uyghur déhqanning öz yurtidiki muhit bulghinishi heqqide éytqanliri

Muxbirimiz qutlan
2014-11-04
Share
muhit-bulghunush.jpg Zawut-karxanilardin chiqqan is-tütekte bulghan'ghan sheher muhiti. 2008-Yili 21-dékabir. Qumul.
AFP

"Yurtimizdin chiqqan kömürni köydürüp, pütün is-tütekni bizge qaldurdi, emma uningdin chiqqan tokning hemmisini ichkirige élip kétiwatidu!..."

Bügün radi'omiz ziyaritini qobul qilghan bir Uyghur déhqan öz yurtidiki muhit bulghinishi heqqide sözligende yuqiriqi jümlini alahide tekitlidi.

Melumki, Uyghur élining muhit krizisi ötken esirning 80-we 90-yillirida ékologiye sahesidiki bir qisim kespiy xadimlarning diqqitini qozghighan bolsimu, lékin pütkül xelq we jem'iyetning birdek köngül bölüshige érishelmigen idi. Wehalenki, 2000-yillardin kéyin, bolupmu yéqinqi birqanche yil mabeynide Uyghur élida barghanséri yamanlishiwatqan muhit krizisi bu sahediki kespiy xadimlarningla emes, belki awam xelqningmu jiddiy diqqitini qozghashqa bashlighan.

"Yer-altun qozuq" dégen eqidige baghlinip, pütkül armanliri we küch-quwwitini yerge béghishlighan Uyghur déhqanliri nöwette yerning nale-peryadini anglimaqta. Muhittiki éghir bulghinishning yerge, zira'etlerge, ösümlüklerge, haywanatlargha shundaqla insanlargha élip kelgen apet xaraktérlik zerbisidin azablanmaqta.

Qumul shehirining jenubidiki eng munbet Uyghur yéziliridin biri bolghan rahetbagh yézisi nöwette eng éghir derijidiki muhit bulghinishigha we uning mislisiz zerbisige duch kelgenliki melum bolmaqta.

Ilgiri bu yézidiki melum bir kentte uzun yil kent kadiri bolup ishligen bu Uyghur déhqan öz yurtidiki muhit bulghinishining biwasite seweblirini mundaq bayan qildi:

"Rahetbagh yézisi changghu 1-kenttin bashlansa taki qaratal 9-kentke qeder on nechche kilométirliq da'irige jaylashqan munbet bir yéza. Yézimiz qoghun, tawuz we türlük méwe-chéwiliri bilen dangliq. Undin bashqa qumul shehiri boyiche ashliq makani dégen nami bar. Ilgiri muhit yaxshi bolghachqa yézimizda kéwez we bashqa iqtisadiy zira'etler bekmu oxshaytti. Epsuski, yéqinqi yillarda yézimizni boylap türlük-tümen zawutlar birining keynidin biri quruldi. Yézimizning yollirini asfalitlashturimiz, iqtisadini tereqqiy qildurimiz, yashlarni ishqa orunlashturimiz dégen chirayliq gepler bilen simunt zawuti, eynek zawuti, tok-éléktir istansisi, chirindi kislata zawuti dégendek zawutlarni qurdi. Undin bashqa ichki ölkilerdin alliqachan waqti ötken yaki emeldin qalghan zawutlarni köchürüp kelgili turdi. Mana birqanche yil ötmeyla hawani is-tütek bésip zira'etlirimiz oxshimaydighan, méwe-chéwilirimiz shéxida turup sésip kétidighan, ademlirimiz ilgiri anglap baqmighan késellerge giriptar bolidighan bolup ketti."

U yene munularni bildürdi: "Bu zawutlar eyni waqitta bir tiyin bermestin yézimizning yerlirini igiliwaldi. Su menbeyimiz üzüldi yaki bulghandi. Yuqirigha erz qilsaq gépimizni anglaydighan bir insan chiqmidi. Zawutlarning xojayinimu, uningda ishleydighanlarmu ichki ölkilerdin kelgen xenzular. Ularning yerlik déhqanlar we ularning menpe'iti bilen héchqandaq kari yoq. Rast gepni qilsaq, yérimizdin chiqqan kömürni bolushigha köydürüp, uningdin hessilep tok we bashqa énérgiyelerni hasil qiliwatidu. Pakize énérgiyening hemmisi ichkirige toshulup kétiwatidu. Bizge qalghini shu is-tütek we bulghan'ghan hawa. Hazir yurtimizda ezeldin anglap baqmighan burun yallughi, kékirdek yallughi, nepes yoli késellikliri, dem siqilish dégendek ghelite késellikler yamrimaqta. Hetta kichik balilarmu buningdin xaliy emes. Ilgiriki seyligah hésablinidighan rahetbagh yézisi hazir achchiq is-tütek puraydighan bir jaygha aylandi."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet