Кәлкүн апитидин кейин юруңқашқа адәм апити йеғиши мумкин

Мухбиримиз гүлчеһрә
2015.08.04
turpan-kelkun-apiti1-305.jpg Кәлкүндә турпан вилайитидики бир қисим деһқанларниң өйлири, үзүм бараң вә етиз-ериқлирини бузуветилгән. 2011-Йили 20-июн.
www.tlf.gov.cn

Хотәнниң юруңқаш, қарақаш дәря еқимлириниң вадиси уйғур елиниң мол қаштеши байлиқлири мәнбәси. Гәрчә хотән қаштешиниң түри көп, сүпити әла болсиму, әмма запас миқдари чәклик шундақла бу қиммәтлик ташлар йиллардин буян қалаймиқан қазғучи қошунларниң булаң-талаң қилишиға учрап кәлмәктә. Бир қанчә йил илгирила хотәндики қаштеши әң көп чиқидиған икки дәря болған юруңқаш һәмдә қарақаш дәрялирида қалаймиқан кан қезишни чәкләш һәққидә бәлгилимиләр елан қилинған иди. Әпсус бу дәря вадилиридин халиғанчә қалаймиқан қаштеши байлиқлирини тепиш һәрикәтлири давам әтмәктә. Бир һәптидин буян бу икки дәря вадиси 10 йилдин буянқи әң еғир кәлкүн апитигә учриди, әмма йәрлик амма болса кәлкүндин кейин келидиған қаштеши издәйдиған адәм кәлкүниниң елип келиватқан бузғунчилиқлиридин бәкрәк әндишә қилиду.

Йәрлик деһқанлар вә мутәхәссисләрниң баянлириға қариғанда, юруңқаш вә қарақаш дәрялирида йеқинқи йилларда кәлкүн апәтлириниң давамлиқ йүз бериши, кейинки вақитларда инсанларниң тездин көпийиши, һава килиматиниң йәр шари характерлик илип кетиши, буниң билән муз вә қарлиқ чоққиларниң тез ериши қатарлиқ сәвәбләрдин башқа йәнә, қанунсиз таш қазғучиларниң қалаймиқан қезиш һәрикити җәрянида, дәряниң икки қенида нәччә километирға созулған, чоңқур азгалларниң пәйда болғанлиқи биләнму биваситә мунасивәтлик икән.

Хотән дуняға даңлиқ қаштеши макани, қаштеши содисиниң тәрәққий қилишиға әгишип, юруңқаш, қарақаш дәряси вадисини қалаймиқан қезип, қаштеши издәш бир долқунға айланған болуп, юруңқаш дәряси вадиси вә башқа җайларниң еғир дәриҗидә вәйран қиливетилгәнлики, буниң екологийилик муһитқиму сәлбий тәсирләрни елип келиватқанлиқи дуня мәтбуатидиму диққәт қозғиған темиға айланған иди. Бу һәқтә 2007 йили 9‏- айниң 22‏- күни америкида чиқидиған сиятил вақти гезитидә елан қилинған бир мақалидә, қаштеши тепиш үчүн юруңқаш дәряси әтрапида муһитниң бузғунчилиққа учриши, 19‏- әсирдә америкиниң калифорнийә штатида, алтун издәш үчүн топланған хәзинә овчилириниң тәбиәткә салған зиянкәшликигә селиштурулған.

Қаштеши издәш үчүн хитай өлкилиридин келидиған хитайларниң саниниң күнсери көпийиши вә дәряға орунлаштурулған 2000 әтрапидики чоң йәр қезиш машинисиниң кечә ‏- күндүз үзлүксиз ишләп йәрни қизип, дәряниң тәбиий тәңпуңлуқини бузуши, һәтта хитай мутәхәссислириниму чүчүтүшкә башлиған. Улар, әгәр бу бузғунчилиқниң алди елинмиса, бир қанчә йилдин кейин муһим бир тәбиий байлиқ һесабланған қаштешиниң пүтүнләй йоқап кетидиғанлиқини билдүрүшкән.

Хотән наһийисиниң йеңи ериқ сақчи понкитидин нөвәтчиликтә туруватқан бир сақчи зияритимизни қобул қилип, юруңқаш дәрясида кәлкүнниң тәвәккүл, йеңи ават йезилириға қәдәр тәсири болғанлиқини, деһқанларниң давамлиқ кәлкүн апитини тизгинләшкә қатнишиватқанлиқини, органларниң 24 саәт нөвәтчиликтә туруватқанлиқини билдүрди.

Хотән вилайәтлик даириләр йеқинқи йилларда қаштешини қалаймиқан қазғучиларниң кәлтүрүп чиқарған екологийилик бузғунчилиқлириниң алдини елиш үчүн мәхсус дәря башқуруш органлирини қуруп, қаштеши қезишни чәкләш бәлгилимилирини чиқарған болсиму, қаштеши теришқа һечқандақ чәклимә қоймиғанлиқи үчүн, қаштеши териш һәрикәтлири бәрибир чәклимиләрни суйиистемал қилип туруп давамлашмақта.

Қаштешини қезиш мәзгили адәттә пәсилгә қарап бәш айчә болуп, юруңқаш дәря башқуруш идарисиниң бир хадими зияритимизни қобул қилип, һазир дәл қаштеши қезиш мәзгилиниң юқири басқучи икәнликини, чүнки қарақаш, юруңқаш дәрялиридин тәркиб тапқан еқим миқдари дәл томузда техиму улғийип қашташлирини еқитип чүшидиған болғачқа, кәлкүндин кейинла хәвп-хәтәргә қаримай қаштеши издигүчиләр қаштеши коланған чоңқур азгалларғичә чүшүп қаштеши колаш җәрянида топа бесивелип, һаятидин айрилидиған әһвалларму көрүлүп туридикән.

Бу хадим йәнә, һәқиқәтән кәлкүндә юқири бесимлиқ су еқимида бир қисим ушшақ қашташлири дәря саһиллириға еқип кәлсиму, кәлкүнниң йәнә қандақ чағда келишини мөлчәрләш қийин болуп, бир мәзгиллик суниң азийип қелиши хәтәрниң өтүп кәткәнликидин дерәк бәрмәйдиғанлиқини әскәртип, яз пәсли өтүп кәткүчә йәнила қаштеши йиғиш үчүн дәряға чүшүшкә тәвәккүл қилишқа болмайдиғанлиқини агаһландурди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.