"Xitaychilashturulghan" mulen obrazi we tarixning süküti (1)

Muxbirimiz eziz
2020-09-28
Share
Mulan-mulen-elan.jpg Bir kishining aptobus békitide disnéy filimi "Mulen" ning élanining aldidin ötüp kétiwatqan körünüshi. 2020-Yili 10-séntebir, béyjing.
AFP

Disnéy shirkiti 2020-yili qayta ishligen filim "Mulen" tarqitilghandin kéyin, bu filim heqqidiki türlük selbiy pikirler herqaysi axbarat sahesini bir aldi. Izchil dunya jama'itining qizghin alqishigha érishiwatqan disnéy filimlirining biri bolghan bu yéngi kinoning birdinla bu qeder keskin tenqid we bayqut chaqiriqlirigha duch kélishide asasliqi bu filimning mezmuni emes, eksiche uning bilen baghlinishliq bolghan siyasiy hadisilerning muhim rol oynighanliqi bu heqtiki tenqidlerning köpiyishige egiship hemmila kishige melum boldi. Emma shuninggha egiship mezkur filimdiki bash qehriman mulenning emeliyette xitaylargha mensup bolmighan bir obraz ikenliki, shundaqla buning esirlerge sozulghan tarixiy musapilerde tedrijiy halda "Xitaylashturulup" xitaylardiki "Wetenperwerlik" ning simwoli bolup qalghanliqimu ashkarilinishqa bashlidi.

Emeliyette "Mulen" heqqidiki tenqid we eyiblesh chuqanliri disnéy shirkiti 1999-yili "Mulen" témisidiki karton filimni ishligendila otturigha chiqqan idi. Birleshme agéntliq 1999-yili 23-yanwar küni türk milletchilirining istanbuldiki "Mulen'ge qarshi namayish" pa'aliyiti heqqide bergen xewiride bu qétimqi namayishtiki bir muhim telepning "Bu filimni cheklesh" ikenliki bolghanliqini éytqan. Namayishni teshkilligüchilerdin biri shu waqitta muxbirlargha söz qilip: "Bu karton filimda türklerning tarixi xunükleshtürülgen, shundaqla aq-qarini astin-üstün qilip hunlar yawuzluqning, xitaylar tinchliqning simwoli qilin'ghan," dégen idi.

Mulen obrazi xitay edebiyatida "Mulen heqqide ballada" namliq eser arqiliq esirlerdin buyan tarqilip kelgen hemmige tonushluq obraz. Emma mezkur obraz heqqidiki tarixiy menbeni sürüshtürgende mulen isimlik qizning erenche yasinip urushqa qatnishishi xitaylar "Shimaliy wéy padishahliqi" dep ataydighan, miladi 386-yilidin 534-yilighiche dawam qilghan padishahliqqa mensup weqe ikenliki hemmila kishige ayding weqedur. Éytilishiche, shu waqitta olturaq turmush kechürüwatqan "Shimaliy wéy" padishahliqi özlirining shimaliy qismidiki qudretlik köchmenler bolghan awar impériyesining hujumigha uchrighanliqtin bu herbiy hujumni tosush üchün xelq arisidin köplep esker alghan. Jorji tawn uniwérsitétining proféssori jéymis milwardning pikriche, "Mulen heqqide ballada" diki mulen shu waqitta awarlargha qarshi esker toplighan padishah heqqide toxtilip: "Qaghanning leshkerlikke tizimlitish heqqidiki yarliqini kördüm" deydu. Bu bu yerdiki "Padishah" atalghusi üchün mulenning xitaylar esirler boyi qollinip kelgen "Xu'angdi" yaki "Di" sözini emes, eksiche qedimki türk impériyesining hökümranliri üchün ortaq bolghan, shundaqla 6-9 esirlerdiki orxun menggü tashlirida köp qétim uchraydighan "Qaghan" namini ishlitishila mulenni eskerlikke alghan padishahning xitay emeslikini körsitip béridiken.

Mulen toghrisida söz bolghanda illinoy uniwérsitétining proféssori, "Mulen heqqidiki riwayet hemde uning xitay we amérikadiki mirasi" namliq eserning aptori len dong (Prof. Lan Dong) Xanim bu riwayetning zadi riwayet yaki heqiqiy weqe ikenliki toghrisida toxtilip mundaq dédi: "Mulenning rastinla bir tarixiy shexs yaki emesliki heqqide biz héchqandaq yazma ispatqa ige emesmiz. Bizge melum bolghini peqet bu heqtiki türlük hékaye we qisselerdur. Bu eserning eslide bir ballada sheklide wujudqa kelgenlikining özi buning deslep xelq éghiz edebiyati en'enisige mensup bir ijadiyet ikenlikini körsitidu. Emma uning mezmunidin qarighanda, rastinla shundaqraq bir weqelik hemde shundaqraq bir shexsning ötken bolushi éhtimalgha yéqin. Del mushu ré'alliq yaki weqelik ashundaq bir balladaning ijad qilinishigha türtke bolghan. Emma mulenni biz demalliqqa mu'eyyen bir tarixiy dewrde yashighan bir heqiqiy shexs, dep késip éytalmaymiz. Emma shu waqitlarda ashundaq bir weqening yüz bergenliki, bu weqedin ilhamlan'ghan kishilerning ashundaq bir riwayetni toqup chiqqan bolushi pütünley mumkin."

"Shimaliy wéy" dep atalghan bu padishahliqni qurghanlar shu waqittiki xitay menbeliride "Syanpi (sérbi)" dep atalghan köchmen xelqlerning "Toba" namliq qowmi bolup, ötken esirlerdila firansiyelik sherqshunas pa'ul péllyot (Paul Pelliot), loyis bazin (Louis Bazin) qatarliqlar xitay menbeliridiki "Toba" sözining emeliyette türkiy tildiki "Tabghach" sözining xitayche ahang terjimisi ikenlikini ispatlap chiqqan idi. Ularning pikriche, özlirini "Tabghach" dep ataydighan bu xelqler türkiy tilliq xelqler bolup, ularning yüz nechche yilliq hökümranliqi sewebidin aridin birer esirche ötkendin kéyinki 6-9 esirlerde tabghachlarning shimalida, yeni hazirqi mongghuliye teweside bash kötürgen orxun türkliri we Uyghurlar özlirining jenubiy qismidiki jughrapiyelik da'irini "Tabghach" dep atighan. Bu menidin kök türkler we Uyghurlar dewride "Xitay döliti" dégen menide qollinilghan "Tabghach" sözining yene "Jenub terep" dégen menisimu bolghan. Derweqe bu heqtiki yazma xatirilerning yene biri 11-esirdiki Uyghur alimi mehmud qeshqirining "Türkiy tillar diwani" namliq eserdimu uchraydu. Aptor tabghachlar heqqide söz bolghanda "Tabghach-türklerning bir bölüki. Ular tabghach yurtida yashighanliqi üchün shu sözdin élinip 'tat tabghach' dep atilidu. 'tat-tabghach' bu jüp söz. Bu orunda 'tat' sözi 'pars' dégen menide, 'tabghach' sözi 'türk' dégen menide kelgen," deydu.

Proféssor len dong mulen heqqidiki riwayetning esli menbesi toghrisida söz bolghanda buning eslidiki shimal xelqlirige mensup ijadiyet ikenlikini, uning peqet kéyinche waqitlarda xitaylargha tarqalghanliqini tekitleydu: "Buning shundaq bolush éhtimalliqi bekla chong. Men bir edebiyatshunas bolghanliqim üchün esli tékistke bekrek zéhin qoyghan idim. Bayqishimche, bu heqtiki muhim delillerning biri balladaning esli tilida köpligen arilashma éléméntlar barliqida körülidu. Tipik misallarning biri siz bayatin tilgha alghandek padishah üchün 'qaghan' atalghusining ishlitilishi. Bu atalghu xitayche emes. Mushuning özila bu padishahning xitay emeslikini körsitidu. Yene bir yaqtin bu ballada miladi 4-6-esirlerdiki shimaliy wéy xanidanliqida yüz bergen weqeni bayan qilghanliqi üchün biz shu waqitlardiki xeritige qaraydighan bolsaq, hazirqi xitay térritoriyesining zor bir qismining xitay bolmighan xelqlerning hökümranliqida bolghanliqini bayqaymiz. Mushu ehwallardin qarighanda, mulen heqqidiki riwayetning menbesini xitaydin izdesh mentiqige ‍uyghun emes. Shunga uni xitay bolmighan xelqler yaki az sanliq milletlerge mensup, déyish bir'az emeliyetke uyghun."

Esirlerning ötüshi bilen ene shu xildiki bir weqening ilhamida barliqqa kelgen mulen heqqidiki ijadiyet shimaldiki türkiy xelqlerning xelq éghiz edebiyatidin tedrijiy halda jenubqa sürülgen. Emma mutexessislerning pikriche, mulenning kimliki toghrisida mesililer téximu qiziqarliq iken.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet