Мунир йерзин һаятиниң ахирқи дәқиқилиригичә уйғурларға һесдашлиқ вә қоллашта болған

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-06-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Атақлиқ тарихчи, қазақистандики уйғуршунаслиқ илминиң асасчилиридин бири мунир йерзин әпәнди.
Атақлиқ тарихчи, қазақистандики уйғуршунаслиқ илминиң асасчилиридин бири мунир йерзин әпәнди.
RFA/Oyghan

Бүгүн, йәни 30-июнда, қазақистанниң алмута шәһиридә орунлашқан татар, уйғур вә башқа милләт вәкиллири тонулған уйғуршунас алим, тарих пәнлириниң кандидат доктори мунир йерзинни ахирқи сәпәргә узатти. У 29-июн күни 92 йешида вапат болғаниди. Дуняға тариған корона вируси хәвпи сәвәби билән бихәтәрлик чарилири қолланғанлиқтин униң билән хошлишиш мурасими қәтий чәкләнди.

Биз әйни вақитларда мунир йерзин билән биллә ишлигән һәм арилашқан, униң паалийитидин яхши хәвәрдар кишиләр билән алақилишип, уларниң мәрһум һәққидә әслимилирини игилидуқ.

«Туран» университетиниң профессори, тарих пәнлириниң доктори абләт камалоф әпәнди мунир йерзинниң уйғуршунаслиқ илмидә тутқан орниниң алаһидә икәнликини тәкитләп, мундақ деди: «у бу саһәдә ишләп йүргән вақитлирида көплигән илмий лайиһәләргә қатнашқан. Мана шуларниң бири-‹уйғурларниң қисқичә тарихи' коллектиплиқ монографийәсидики уйғурларниң моңғуллар дәвридики тарихиға беғишланған бөлүми мунир ака йерзинниң қәлимигә мәнсуп. Мунир акиниң илмий паалийитиниң йәнә бир муһим тәрипи бу уйғур мәтбуати тарихиға даир чиқарған ‹уйғур совет мәтбуатиниң тарихи' вә ‹уйғур совет мәтбуатиниң шәкиллиниши вә раваҗлиниши' намлиқ әмгәклири болуп, уларда йәттисуда вә кейинрәк совет иттипақида, шундақла уйғурларниң тарихий вәтинидә уйғур мәтбуатиниң шәкиллиниш җәряни көрситилгән. Мунир йерзинниң йәнә бир чоң әсири, у язма мәнбәләрни тәһлил қилиш асасида шәрқий түркистандики мәтбәәчилик сәнитиниң миң йиллиқ тарихқа игә икәнликини дәлиллиди. Алимниң 2012-йили чиққан ‹әсирләр сири' намлиқ монографийәсидә оттура әсирләрдә турпан дөлитидә тәрәққий әткән уйғур мәтбәәчилики тарихи, 2015-йили йоруқ көргән ‹явроасия тегидин' намлиқ китабида қәдимий уйғурларниң тарихи һәққидә мәлуматлар кәлтүрүлгән. Мушу йәрдә журналист ядикар сабитофниң мунир йерзинни ‹татар вә уйғур хәлқи арисидики көврүк' дәп атиғанлиқини тәкитлигән орунлуқ.»

Абләт камалофниң ейтишичә, мунир йерзин йәнә өз миллити, йәни татар хәлқиниң вә дунядики барлиқ татар җамаәтчиликиниң тарихиға наһайити қизиққан алимкән. Мәрһумниң тәқдириму уйғур елидики татарларниң тарихини әкс әттүридикән.

Радийомиз зияритини қобул қилған тарихчи, сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди өзиниң мунир йерзин билән 1991-йили қазақистан пәнләр академийәси уйғуршунаслиқ институтида тонушуп, кейинки йилларда уйғур миллий һәрикити паалийәтлиридә һәмкарлишип ишлигәнликини оттуриға қойди.

Қәһриман ғоҗамбәрди мундақ деди: «мунир акимиз уйғур мәтбуати, уйғур мәтбәәчилики тоғрилиқ чоңқур тәтқиқ қилип, униң миңйиллиқ тарихи бар икәнликини вә уйғурларниң дуня мәдәнийитигә төһпә қошқанлиқи һәққидә хуласә чиқарғаниди. Иккинчи тәрәптин, мунир ака 1992-йили уйғурларниң дөләтләр ара иттипақи қурулғанда униң һәйәт әзаси болди. Шуниңдин тартип тарихчи давут исийеф вә мунир акилар тарихни чоңқур тәтқиқ қилишқа, шу җүмлидин миллий-азадлиқ тарихни тәтқиқ қилишқа көп көңүл бөлгән. Мәлумки, мунир ака өзи биваситә шәрқий түркистан җумһурийитиң иккинчи рәиси әхмәтҗан қасими билән сөһбәттә болған вә шуниң тәвсийәси билән алтай вә чөчәктә ‹азад шәрқий түркистан', кейин ‹инқилабий шәрқий түркистан' гезитиниң мухбири сүпитидә паалийәт қилиду. Өзи шәрқий түркистан җумһурийити көргән, қатнашқан, қилған, аңлиған паалийәтләр тоғрилиқ доклат қилған. Мунир ака уйғурларниң мустәқиллиқини наһайити арман қилатти. Дуня уйғур қурултийи қурулғандин кейин униң күчлүк тәрәпдари болди вә бизни шу дуня уйғур қурултийи билән зич һәмкарлиқта биллә паалийәт елип беришқа дәвәт қилди.»

Қәһриман ғоҗамбәрди мунир йерзинниң шәрқий түркистан җумһурийити күни, миллий армийә байрими вә башқиму саһәләргә, вәқәләргә беғишланған көплигән паалийәтләргә асаслиқ пакитларни кәлтүргән һалда, өзиниң доклатлири, мәзмунлуқ нутуқлири билән давамлиқ қатнашқанлиқини билдүрди. У мунир йерзинниң инсанпәрвәрлик хисләтлири җәһәттин өз замандашлиридин, сәпдашлиридин қәтий пәрқлинип турғанлиқини тәкитлиди.

Қазақистан уйғурлириниң җумһурийәтлик етно-мәдәнийәт мәркизи рәисиниң орунбасари, җумһурийәтлик «уйғур авази» гезитиниң баш муһәррири йершат әсмәтоф әпәнди мунир йерзинниң вапат болушиниң пүткүл қазақистан уйғурлири үчүн чоң йоқитиш болғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «мунир акиниң омумән қазақистан мәмликитигә, җүмлидин уйғурларға, уйғур мәтбуатиға сиңдүргән әмгики бибаһа. Болупму уйғур мәтбуатини мунир йерзинсиз тәсәввур қилиш тәс. У уйғур мәтбуатиниң тәрәққияти, басқан йоллири, униңға әмгәк сиңдүргән шәхсләр тоғрилиқ келәчәк әвладқа бай мирас қалдуруп кәтти. У уйғур мәтбуатиниң намини, нәпсини ташқа тамға басқандәк тарихқа қалдуруп кәтти. Шуниң үчүн биз мунир акиниң роһи алдида баш егимиз.»

Игилишимизчә, мунир йерзин 1955-йили уйғур елидин қазақистанға көчүп кәлгәндин кейин «коммунизм туғи», йәни һазирқи «уйғур авази» гезитидә, 1967-йилидин башлап, қазақистан пәнләр академийәси уйғуршунаслиқ бөлүмидә, 1986-1996-йиллири болса, уйғуршунаслиқ институтида ишлигән. У һөрмәтлик дәм елишқа чиққан болсиму, қәлимини ташлимай, уйғурлар вә татарлар һәққидә язған тәтқиқатлирини қайта нәшр қилиш вә тәрғиб қилиш ишлири билән шуғуллинип кәлгән. У һаятиниң ахирқи дәқиқилиригичә уйғурларға һесдашлиқта болған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт