Munir yérzin hayatining axirqi deqiqilirigiche Uyghurlargha hésdashliq we qollashta bolghan

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-06-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Ataqliq tarixchi, qazaqistandiki Uyghurshunasliq ilmining asaschiliridin biri munir yérzin ependi.
Ataqliq tarixchi, qazaqistandiki Uyghurshunasliq ilmining asaschiliridin biri munir yérzin ependi.
RFA/Oyghan

Bügün, yeni 30-iyunda, qazaqistanning almuta shehiride orunlashqan tatar, Uyghur we bashqa millet wekilliri tonulghan Uyghurshunas alim, tarix penlirining kandidat doktori munir yérzinni axirqi seperge uzatti. U 29-iyun küni 92 yéshida wapat bolghanidi. Dunyagha tarighan korona wirusi xewpi sewebi bilen bixeterlik chariliri qollan'ghanliqtin uning bilen xoshlishish murasimi qet'iy cheklendi.

Biz eyni waqitlarda munir yérzin bilen bille ishligen hem arilashqan, uning pa'aliyitidin yaxshi xewerdar kishiler bilen alaqiliship, ularning merhum heqqide eslimilirini igiliduq.

"Turan" uniwérsitétining proféssori, tarix penlirining doktori ablet kamalof ependi munir yérzinning Uyghurshunasliq ilmide tutqan ornining alahide ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: "U bu sahede ishlep yürgen waqitlirida köpligen ilmiy layihelerge qatnashqan. Mana shularning biri-'Uyghurlarning qisqiche tarixi' kolléktipliq monografiyesidiki Uyghurlarning mongghullar dewridiki tarixigha béghishlan'ghan bölümi munir aka yérzinning qelimige mensup. Munir akining ilmiy pa'aliyitining yene bir muhim teripi bu Uyghur metbu'ati tarixigha da'ir chiqarghan 'Uyghur sowét metbu'atining tarixi' we 'Uyghur sowét metbu'atining shekillinishi we rawajlinishi' namliq emgekliri bolup, ularda yettisuda we kéyinrek sowét ittipaqida, shundaqla Uyghurlarning tarixiy wetinide Uyghur metbu'atining shekillinish jeryani körsitilgen. Munir yérzinning yene bir chong esiri, u yazma menbelerni tehlil qilish asasida sherqiy türkistandiki metbe'echilik sen'itining ming yilliq tarixqa ige ikenlikini delillidi. Alimning 2012-yili chiqqan 'esirler siri' namliq monografiyeside ottura esirlerde turpan dölitide tereqqiy etken Uyghur metbe'echiliki tarixi, 2015-yili yoruq körgen 'yawro'asiya tégidin' namliq kitabida qedimiy Uyghurlarning tarixi heqqide melumatlar keltürülgen. Mushu yerde zhurnalist yadikar sabitofning munir yérzinni 'tatar we Uyghur xelqi arisidiki köwrük' dep atighanliqini tekitligen orunluq."

Ablet kamalofning éytishiche, munir yérzin yene öz milliti, yeni tatar xelqining we dunyadiki barliq tatar jama'etchilikining tarixigha nahayiti qiziqqan alimken. Merhumning teqdirimu Uyghur élidiki tatarlarning tarixini eks ettüridiken.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan tarixchi, siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependi özining munir yérzin bilen 1991-yili qazaqistan penler akadémiyesi Uyghurshunasliq institutida tonushup, kéyinki yillarda Uyghur milliy herikiti pa'aliyetliride hemkarliship ishligenlikini otturigha qoydi.

Qehriman ghojamberdi mundaq dédi: "Munir akimiz Uyghur metbu'ati, Uyghur metbe'echiliki toghriliq chongqur tetqiq qilip, uning mingyilliq tarixi bar ikenlikini we Uyghurlarning dunya medeniyitige töhpe qoshqanliqi heqqide xulase chiqarghanidi. Ikkinchi tereptin, munir aka 1992-yili Uyghurlarning döletler ara ittipaqi qurulghanda uning hey'et ezasi boldi. Shuningdin tartip tarixchi dawut isiyéf we munir akilar tarixni chongqur tetqiq qilishqa, shu jümlidin milliy-azadliq tarixni tetqiq qilishqa köp köngül bölgen. Melumki, munir aka özi biwasite sherqiy türkistan jumhuriyiting ikkinchi re'isi exmetjan qasimi bilen söhbette bolghan we shuning tewsiyesi bilen altay we chöchekte 'azad sherqiy türkistan', kéyin 'inqilabiy sherqiy türkistan' gézitining muxbiri süpitide pa'aliyet qilidu. Özi sherqiy türkistan jumhuriyiti körgen, qatnashqan, qilghan, anglighan pa'aliyetler toghriliq doklat qilghan. Munir aka Uyghurlarning musteqilliqini nahayiti arman qilatti. Dunya Uyghur qurultiyi qurulghandin kéyin uning küchlük terepdari boldi we bizni shu dunya Uyghur qurultiyi bilen zich hemkarliqta bille pa'aliyet élip bérishqa dewet qildi."

Qehriman ghojamberdi munir yérzinning sherqiy türkistan jumhuriyiti küni, milliy armiye bayrimi we bashqimu sahelerge, weqelerge béghishlan'ghan köpligen pa'aliyetlerge asasliq pakitlarni keltürgen halda, özining doklatliri, mezmunluq nutuqliri bilen dawamliq qatnashqanliqini bildürdi. U munir yérzinning insanperwerlik xisletliri jehettin öz zamandashliridin, sepdashliridin qet'iy perqlinip turghanliqini tekitlidi.

Qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizi re'isining orunbasari, jumhuriyetlik "Uyghur awazi" gézitining bash muherriri yérshat esmetof ependi munir yérzinning wapat bolushining pütkül qazaqistan Uyghurliri üchün chong yoqitish bolghanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Munir akining omumen qazaqistan memlikitige, jümlidin Uyghurlargha, Uyghur metbu'atigha singdürgen emgiki bibaha. Bolupmu Uyghur metbu'atini munir yérzinsiz tesewwur qilish tes. U Uyghur metbu'atining tereqqiyati, basqan yolliri, uninggha emgek singdürgen shexsler toghriliq kélechek ewladqa bay miras qaldurup ketti. U Uyghur metbu'atining namini, nepsini tashqa tamgha basqandek tarixqa qaldurup ketti. Shuning üchün biz munir akining rohi aldida bash égimiz."

Igilishimizche, munir yérzin 1955-yili Uyghur élidin qazaqistan'gha köchüp kelgendin kéyin "Kommunizm tughi", yeni hazirqi "Uyghur awazi" gézitide, 1967-yilidin bashlap, qazaqistan penler akadémiyesi Uyghurshunasliq bölümide, 1986-1996-yilliri bolsa, Uyghurshunasliq institutida ishligen. U hörmetlik dem élishqa chiqqan bolsimu, qelimini tashlimay, Uyghurlar we tatarlar heqqide yazghan tetqiqatlirini qayta neshr qilish we terghib qilish ishliri bilen shughullinip kelgen. U hayatining axirqi deqiqilirigiche Uyghurlargha hésdashliqta bolghan.

Toluq bet