Анализчилар хитайниң «уйғурларни намратлиқтин қутулдуруш» тәшвиқатиға инкас қайтурди

Мухбиримиз меһрибан
2020-04-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Чақчилиқ қилип җан беқиватқан намрат уйғурлар. 2008-Йили 31-июл, ақсу.
Чақчилиқ қилип җан беқиватқан намрат уйғурлар. 2008-Йили 31-июл, ақсу.
AFP

Хитайниң һөкүмәт таратқулири йеқиндин буян «уйғур районида намратлиқни түгитиш» һәққидики хәвәрләрни йәнә көпәйтишкә башлиди. Шинхуа агентлиқи, «тәңритағ» тори вә «шинҗаң гезити» ниң 20- вә 21-апрелдики санлириниң баш сәһиписидә «қепқалған намратлиқтин қутулдуруш вәзипилирини қәтий тамамлап, намратлиқтин қутулдуруш өткилигә һуҗум қилиш җеңидә омумйүзлүк ғәлибә қилишқа һәқиқий капаләтлик қилиш керәк» сәрләвһәлик тәпсилий хәвәр елан қилинди.

Мақалидә хитай компартийиси сиясий бюросиниң әзаси, хитайниң муавин баш министири, хитай дөләт кабинети «намратларни йөләш -ронақ тапқузуш рәһбәрлик гурупписи» ниң башлиқи ху чүнхуаниң 18-апрелдин 20-апрелғичә уйғур аптоном райониниң җәнубида хизмәт зияритидә болғанлиқи тилға елинған. Мақалидә униң «җәнубий шинҗаңдики намратлиқтин қутулдуруш җеңидә омумйүзлүк ғәлибә қилишқа һәқиқий капаләтлик қилиш» ни алаһидә тәкитлигәнлики нуқтилиқ баян қилинған.

Хәвәрдә хитайниң муавин баш министири ху чүнхуаниң уйғур районидики намратлиқтин қутулдуруш хизмитигә һәйдәкчилик қилғанлиқи вә бу һәқтә алаһидә көрсәтмә бәргәнлики тәкитләнгән.

Бир айдин буянқи хитай һөкүмәт таратқулирида йезилардики ешинча әмгәк күчлириниң хитайниң ички өлкилири вә уйғур дияриниң шималидики ширкәт-завутлириға йөткәп ишқа орунлаштурулғанлиқи, җәнубий уйғур дияриниң қәшқәр, хотән қатарлиқ вилайәтләрдики йезиларда илгирики әнәниви кала-қой бақмичилиқидин башқа йәнә ешәк бақмичилиқиниң йолға қоюлғанлиқи, уйғур деһқанларниң ешәк сүти вә ешәк териси тиҗарити, йемәк-ичмәк һәмдә йеза-базар саяһити билән шуғуллиниватқанлиқи, уйғур аяллириниң наһийә-йезиларда қурулған тиккүчилик, кәштичилик карханилирида ишләватқанлиқи шундақла уйғурларниң аталмиш «қалақ турмуш адитини ташлап заманиви йеңичә мәһәллиләргә көчкәнлики» дәк бир қатар тәшвиқат хәвәрлири елан қилинмақта.

2017-Йилдин буян «уйғур райониниң муқимлиқиға капаләтлик қилиш» ни тәкитләп, 1 милйондин 3 милйонғичә уйғур вә башқа йәрлик хәлқләрни «диний радикаллиқ вә бөгүнчилик» билән әйибләп лагерларға қамап, зәрбә нишани қиливатқан хитай даирилириниң, йеқиндин буян таратқулирида «уйғур районида намратлиқни түгитиш» тема қилинған бу хил тәшвиқатини тәкрар күчәйтиши уйғур вәзийитини күзүтүп келиватқан уйғуршунаш тәтқиқатчилар вә вәзийәт анализчилириниң җиддий инкасини қозғиди .

Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң программа координатори, тәтқиқатчи мустафа аксу әпәнди зияраитимизни қобул қилип, хитай һөкүмитиниң уйғур районида «намратлиқни түгитиш» тәшвиқатини қайта күчәйтиштики сәвәбләр һәққидә өз қарашлирини баян қилип өтти.

Мустафа аксу хитай даирилири уйғур диярини бесивалған 70 йилдин буян йәр үсти вә йәр асти байлиқи мол болған бу земинда аталмиш «намратлиқни түгитиш» шоарини йиллар бойи тәкрарлап кәлгәнликини билдүрди. Униң билдүрүшичә, өткән 3 йилда әслидики әнәниви йеза-игилик, қол-һүнәрвәнчилик вә тиҗарәт билән шуғуллиниватқан көп сандики уйғурлар тутқун қилинғачқа уйғур аилилири вәйран болуп, техиму кәмбәғәллишип кәткән. Униң үстигә корона вируси юқуми сәвәбидин пүткүл хитай иқтисади еғир вәйранчилиққа учриған. Мушундақ бир мәзгилдә даириләрниң бу шоарни тәкрар оттуриға қоюши «уйғурларни мәҗбурий әмгәк» кә селиш болупла қалмастин, бәлки хитай көчмәнлири көпләп йөткәп келиниватқан уйғур районида уйғурларни аз санлиққа айландуруш, ассимилятсийә қилиш вә районда «мәдәнийәт қирғинчилиқи» йүргүзүш болуп һесаблинидикән.

У хитай өлкилири вә уйғур дияриниң шималидики завут-ширкәтләргә мәҗбури әмгәк күчи қилип йөткиливатқан уйғурларниң нәччә милйон адәм қетимға йәткәнликини, җәнубий уйғур районидики уйғурларниң әнәниви мәһәллә һаятиниң пүтүнләй вәйран қилинғанлиқини өзи ишләватқан тәтқиқат программисидики санлиқ мәлуматлар арқилиқ көрситип өтти.

Мустафа әпәнди йәнә хитайниң аталмиш «ешинча әмгәк күчини ишқа орунлаштуруп, намратлиқни түгитиш» сияситиниң иҗра қилиниш әһвали һәққидиму өз қарашлирини баян қилип өтти.

У уйғурлар «мәҗбури әмгәк күчи» қилиниватқан нөвәттики бу хил вәзийәтниң уйғур кишилик һоқуқ қурулуши қатарлиқ тәшкилатлар җиддий диққәт қиливатқан темиларниң бири икәнлики, ғәрбтики демократик дөләтләр һөкүмәтлириниң бу мәсилигә җиддий қариши вә әмәлий тәдбир қоллинишиниң зөрүрлүкини тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт