Analizchilar xitayning "Uyghurlarni namratliqtin qutuldurush" teshwiqatigha inkas qayturdi

Muxbirimiz méhriban
2020-04-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Chaqchiliq qilip jan béqiwatqan namrat Uyghurlar. 2008-Yili 31-iyul, aqsu.
Chaqchiliq qilip jan béqiwatqan namrat Uyghurlar. 2008-Yili 31-iyul, aqsu.
AFP

Xitayning hökümet taratquliri yéqindin buyan "Uyghur rayonida namratliqni tügitish" heqqidiki xewerlerni yene köpeytishke bashlidi. Shinxu'a agéntliqi, "Tengritagh" tori we "Shinjang géziti" ning 20- we 21-apréldiki sanlirining bash sehipiside "Qépqalghan namratliqtin qutuldurush wezipilirini qet'iy tamamlap, namratliqtin qutuldurush ötkilige hujum qilish jéngide omumyüzlük ghelibe qilishqa heqiqiy kapaletlik qilish kérek" serlewhelik tepsiliy xewer élan qilindi.

Maqalide xitay kompartiyisi siyasiy byurosining ezasi, xitayning mu'awin bash ministiri, xitay dölet kabinéti "Namratlarni yölesh -ronaq tapquzush rehberlik guruppisi" ning bashliqi xu chünxu'aning 18-apréldin 20-aprélghiche Uyghur aptonom rayonining jenubida xizmet ziyaritide bolghanliqi tilgha élin'ghan. Maqalide uning "Jenubiy shinjangdiki namratliqtin qutuldurush jéngide omumyüzlük ghelibe qilishqa heqiqiy kapaletlik qilish" ni alahide tekitligenliki nuqtiliq bayan qilin'ghan.

Xewerde xitayning mu'awin bash ministiri xu chünxu'aning Uyghur rayonidiki namratliqtin qutuldurush xizmitige heydekchilik qilghanliqi we bu heqte alahide körsetme bergenliki tekitlen'gen.

Bir aydin buyanqi xitay hökümet taratqulirida yézilardiki éshincha emgek küchlirining xitayning ichki ölkiliri we Uyghur diyarining shimalidiki shirket-zawutlirigha yötkep ishqa orunlashturulghanliqi, jenubiy Uyghur diyarining qeshqer, xoten qatarliq wilayetlerdiki yézilarda ilgiriki en'eniwi kala-qoy baqmichiliqidin bashqa yene éshek baqmichiliqining yolgha qoyulghanliqi, Uyghur déhqanlarning éshek süti we éshek térisi tijariti, yémek-ichmek hemde yéza-bazar sayahiti bilen shughulliniwatqanliqi, Uyghur ayallirining nahiye-yézilarda qurulghan tikküchilik, keshtichilik karxanilirida ishlewatqanliqi shundaqla Uyghurlarning atalmish "Qalaq turmush aditini tashlap zamaniwi yéngiche mehellilerge köchkenliki" dek bir qatar teshwiqat xewerliri élan qilinmaqta.

2017-Yildin buyan "Uyghur rayonining muqimliqigha kapaletlik qilish" ni tekitlep, 1 milyondin 3 milyon'ghiche Uyghur we bashqa yerlik xelqlerni "Diniy radikalliq we bögünchilik" bilen eyiblep lagérlargha qamap, zerbe nishani qiliwatqan xitay da'irilirining, yéqindin buyan taratqulirida "Uyghur rayonida namratliqni tügitish" téma qilin'ghan bu xil teshwiqatini tekrar kücheytishi Uyghur weziyitini küzütüp kéliwatqan Uyghurshunash tetqiqatchilar we weziyet analizchilirining jiddiy inkasini qozghidi .

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining programma ko'ordinatori, tetqiqatchi mustafa aksu ependi ziyara'itimizni qobul qilip, xitay hökümitining Uyghur rayonida "Namratliqni tügitish" teshwiqatini qayta kücheytishtiki sewebler heqqide öz qarashlirini bayan qilip ötti.

Mustafa aksu xitay da'iriliri Uyghur diyarini bésiwalghan 70 yildin buyan yer üsti we yer asti bayliqi mol bolghan bu zéminda atalmish "Namratliqni tügitish" sho'arini yillar boyi tekrarlap kelgenlikini bildürdi. Uning bildürüshiche, ötken 3 yilda eslidiki en'eniwi yéza-igilik, qol-hünerwenchilik we tijaret bilen shughulliniwatqan köp sandiki Uyghurlar tutqun qilin'ghachqa Uyghur a'ililiri weyran bolup, téximu kembeghelliship ketken. Uning üstige korona wirusi yuqumi sewebidin pütkül xitay iqtisadi éghir weyranchiliqqa uchrighan. Mushundaq bir mezgilde da'irilerning bu sho'arni tekrar otturigha qoyushi "Uyghurlarni mejburiy emgek" ke sélish bolupla qalmastin, belki xitay köchmenliri köplep yötkep kéliniwatqan Uyghur rayonida Uyghurlarni az sanliqqa aylandurush, assimilyatsiye qilish we rayonda "Medeniyet qirghinchiliqi" yürgüzüsh bolup hésablinidiken.

U xitay ölkiliri we Uyghur diyarining shimalidiki zawut-shirketlerge mejburi emgek küchi qilip yötkiliwatqan Uyghurlarning nechche milyon adem qétimgha yetkenlikini, jenubiy Uyghur rayonidiki Uyghurlarning en'eniwi mehelle hayatining pütünley weyran qilin'ghanliqini özi ishlewatqan tetqiqat programmisidiki sanliq melumatlar arqiliq körsitip ötti.

Mustafa ependi yene xitayning atalmish "Éshincha emgek küchini ishqa orunlashturup, namratliqni tügitish" siyasitining ijra qilinish ehwali heqqidimu öz qarashlirini bayan qilip ötti.

U Uyghurlar "Mejburi emgek küchi" qiliniwatqan nöwettiki bu xil weziyetning Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliq teshkilatlar jiddiy diqqet qiliwatqan témilarning biri ikenliki, gherbtiki démokratik döletler hökümetlirining bu mesilige jiddiy qarishi we emeliy tedbir qollinishining zörürlükini tekitlidi.

Toluq bet