Нәнсий пелоси: «чен чүәнго йәр шари магнитский қануниниң ембаргосиға учриши керәк»

Мухбиримиз әркин
2019-07-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка авам палатасиниң рәиси нәнсий пелоси ханим америка ташқи ишлар министирлиқиниң саһибханилиқида өткүзүлүватқан 2‏-нөвәтлик диний әркинликни илгири сүрүш министирлар йиғинида сөзлиди. 2019-Йили 16-июл, вашингтон.
Америка авам палатасиниң рәиси нәнсий пелоси ханим америка ташқи ишлар министирлиқиниң саһибханилиқида өткүзүлүватқан 2‏-нөвәтлик диний әркинликни илгири сүрүш министирлар йиғинида сөзлиди. 2019-Йили 16-июл, вашингтон.
AFP

Америка сиясий сәһнисидики 3‏-номурлуқ шәхс, америка авам палатасиниң рәиси нәнсий пелоси 16‏-июл күни вашингтонда өткүзүлүватқан бир хәлқара йиғинда сөз қилип, әгәр америка хитайниң шинҗаңда уйғурларға тутқан муамилисигә риқабәт елан қилмиса, униң һәрқандақ җайда кишилик һоқуқ тоғрисида сөзләш әхлақий етибарини йоқитип қоюш хәвпигә дуч келидиғанлиқини агаһландурди. Бу нәнсий пелосиниң трамп һөкүмитини аз дегәндә 2‏-қетим хитайниң уйғур районида 2 милйондәк уйғур қатарлиқ мусулман хәлқләрни лагерларға қамап, кишилик һоқуқни еғир дәпсәндә қилиштәк қорқунчлуқ қилмишиға қарши тәдбир қоллинишқа чақиришидур.

Нәнсий пелоси бу сөзләрни 16‏-июл күни америка ташқи ишлар министирлиқиниң саһибханилиқида өткүзүлүватқан 2‏-нөвәтлик диний әркинликни илгири сүрүш министирлар йиғинида сөзлиди. 15‏-Июл күни башланған бу йиғинға 20 дәк дөләттики өзлириниң етиқади сәвәблик еғир бастуруш вә кәмситишкә учраватқан милләт вә диний җамаәтләр, шаһитлар, америка ташқи ишлар министирлиқидики мунасивәтлик әмәлдарлар, журналистлар болуп 100 дәк вәкил вә алаһидә меһманлар қатнашмақта.

Нәнсий пелоси уйғур мәсилиси әң нуқтилиқ музакирә темилириниң бири болған мәзкур йиғинниң 2‏-күни сөз қилди. У америка ташқи ишлар министирлиқиниң диний ишлар баш әлчиси сам бровенбәкниң риясәтчиликидики сәһнидә униң уйғурлар һәққидики соаллириға җаваб бәргәндә юқириқи сөзләрни қилди. У мундақ дәйду: «бизниң дуня мәсилилиридики әндишилиримиздә мениң диққитимни хитайға мәркәзләштүрүшимдики сәвәб (шинҗаңдики) дәпсәндичиликниң дәриҗиси вә көлими наһайити зор болуп, сода мәнпәәтиниң муһим орунни тутуши, буниң бәзидә бизниң қиммәт өлчимимизни, униңға қандақ инкас қайтуруш мәсилисидә юмшитиветишидур. Шуңа мән шуни тәкитләп кәлдим, әгәр биз хитайда йүз бериватқан диний әркинлик дәпсәндичиликигә қарши турушта истәклик болмисақ, биз дуняниң башқа һәрқандақ җайида бу мәсилисини сөзләш әхлақий етибаримизни йоқитип қойимиз».

Трамп һөкүмити һазирға қәдәр хитайниң уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини қаттиқ тәнқид қилип кәлгән болсиму, лекин йәр шари магнитский қанунини ишқа селип, хитай әмәлдарлирини җазалашни арқиға сүрүп кәлгән. «Ню-йорк вақти» гезитиниң бу йил 5‏-айда елан қилған бир мақалисидә, трамп һөкүмитиниң америка-хитай сода сөһбитини көздә тутуп, «шинҗаң мәсилиси» дә хитай әмәлдарлириға вә алақидар хитай карханилириға ембарго қоюшни кәйнигә сүрүватқанлиқини билдүрүлгән. Мақалидә, америка ташқи ишлар министирлиқи вә дөләт хәвпсизлик комитети йәр шари магнитиский қанунини ишқа селиш тәрәпдари болсиму, лекин америка малийә министирлиқиниң ембаргоға қарши туруватқанлиқи, униң буни сода келишимигә «тосқунлуқ қилиду» дәп қарайдиғанлиқи илгири сүрүлгәниди.

Неси пелоси йиғинда, өзиниң 2015‏-йили тибәтни зиярәт қилип, хитайниң тибәт мәдәнийити, тили вә диний етиқадини қандақ бастурғанлиқини өз көзи билән көргәнлики, әйни вақиттики тибәт партком секретари чен чүәнгониң нөвәттә бу сиясәтни уйғурларға әйнән йүргүзүватқанлиқини билдүрди. Униң тәкитлишичә, уйғур аптоном районлуқ партком секретари чен чүәнго америка йәр шари магнитский кишилик һоқуқ қануниниң ембаргосиға учриши керәк икән. У мундақ дәйду: «биз, 2015 ‏-йили тибәттә чен чүәнгони көргәнтуқ. У әйни вақитта тибәтниң партийә секретари иди. У бизниң көңлимизни хош қилидиған бирмунчә гәпләрни қилди. Ман һазир униң шинҗаңда уйғурларни қолға елиш, лагерларға солаш вә йиғивелиштәк қилмишларни садир қилмақта. Наһайити ениқки биз әйни чағда тибәттә көргән қилмишлар нөвәттә уйғурларға иҗра қилинмақта. Биз йәр шари магнитский кишилик һоқуқ җавабкарлиқ қанунини чен чүәнгоға иҗра қилишимиз керәк».

Сәһнидики йәнә бир алаһидә меһман авам палатасиниң пенсийәгә чиққан сабиқ әзаси франк волфтур. Франк волф вәзипидики вақтида уйғурларниң кишилик һоқуқини актип қоллап кәлгән сиясийонларниң бири болуп, у америкиниң йәр шари диний әркинлик қануни қатарлиқ муһим қанун лайиһәлириниң мақуллинишида һалқилиқ рол ойниған шәхс. Франк волф, магнитский қануниниң ишқа селиниши керәклики, уйғур мәсилисигә йәнә давамлиқ сүкүт қилишқа болмайдиғанлиқини билдүрди.

Франк волф мундақ дәйду: «униң (ши җинпиңниң) тибәттә қилғини түп йилтизидин алғанда бир мәдәнийәт қирғичилиқидур. У һазир буни охшашла уйғурларға қилмақчи болуватиду яки қиливатиду. Бир йерим милйондин 3 милйонғичә кишиниң тутуп туруш лагерлириға яки йиғивелиш лагерлириға қамилишиға пүтүн дуня, һәр бир диний етиқад, һәр бир дөләт зуванини чиқиши керәк.» Униң тәкитлишичә, нәнсий пелуси ейтқандәк магнитский қануни ишқа селинмиғучә бу қилмиш давам қилидикән. У бизниң бу ишқа йәнә давамлиқ сүкүт қилишимизға болмайду» деди.

Нәнсий пелосиниң илгири сүрүшичә, чен чүәнгониң тибәткә әвәтилиши, арқидинла униң уйғур аптоном райониға йөткәп келиниши тасадипийлиқ әмәс икән. У, чен чүәнгониң бу районларда пиланлиқ вәзипигә қоюлғанлиқини билдүрди. Нәнсий пелоси мундақ дәйду: «биз униң пиланлиқ бу районларда вәзипигә қоюлғанлиқини билимиз. У тибәткә бастуруш елип бериш мәқситидә вәзипигә қоюлди. Андин у уйғурларни бастуруш мәқситидә йөткәп апирилди. У бу җайларға йөткилип келипту, дегүдәк ундақ тасадипийлиқ әмәс, униң бу районларға әвәтилиши хитай рәһбәрлириниң мәқсәтлик қарариниң бир парчиси. Әгәр биз буниңда русийәдики магнитский вәқәсигә җиддий қариғандәк җиддий болсақ, биз (чен чүәгони) җавабкарлиққа тартишни тәләп қилишимиз керәк.»

16‏-Июл күнидики йиғинда оттуриға қоюлған йәнә бир соал хитайниң уйғурларни бастурушта юқири техникилиқ васитиләрни ишқа селиватқанлиқи, шуниңдәк униң билән һәмкарлишиватқан бәзи ғәрб ширкәтлириниң қандақ қилип алдини тосуш мәсилисидур. Сабиқ авам палата әзаси франк волф мәзкур мәсилә һәққидә пикир билдүрүп, бундақ ширкәтләрни америка сот мәһкимилиригә әрз қилиш керәкликини билдүрди. Униң қаришичә, бундақ ширкәтләргә бәдәл төлитиш керәк икән. Униң сөзи йиғин әһлиниң күчлүк алқишиға еришти. Франк волф мундақ дәйду: «бу һәқиқәтән қорқунчлуқ. Мениңчә бу йәрдә бәзи ширкәтләр бар, мән уларниң исмини тилға алмаймән. Улар хитай һөкүмити билән һәмкарлишиватиду вә улар билән иш қиливатиду. Биз бу мәсилидә харрий вуға охшаш иш қилишимиз керәк, харри вуни тәңри қобул қилсун. Бу ширкәтләрни униңдәк сотқа әрз қилиш керәк. Уларни сотқа әрз қилип, униң төләм пулини уйғур, тибәт, фалунгоң җамаәтлиригә тарқитип бериш керәк. Әгәр бу әрз ғәлибилик болмиса, дөләт мәҗлиси қанунни өзгәртип, бу ширкәтләргә бәдәл төлитиши керәк.»

Йеқинда ғәрбтики бәзи нопузлуқ гезит-журналлар бәзи ғәрб ширкәтлириниң ширкәтлириниң уйғур аптоном районида кишилик һоқуқниң дәпсәндә қилинишиға иштирак қиливатқан хитай карханилириға мәбләғ салғанлиқи яки уларни техника тәминлигәнликини илгири сүргән. Бу учур америка дөләт мәҗлиси әзалириниң вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң диққитини тартқан. Улар америка сода министирлиқи билән ташқи ишлар министирлиқлириға хәт йезип, бу әһвалниң алдини елишни тәләп қилғаниди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт