Хитайниң юқири техникилиқ назарәт-контрол системиси вә буниң қурбаниға айланған уйғурлар (1)

Мухбиримиз җәвлан
2021-03-02
Share
Хитайниң юқири техникилиқ назарәт-контрол системиси вә буниң қурбаниға айланған уйғурлар (1) Американиң худсон институтида тәтқиқатчи ерик брвон вә тәклиплик тәтқиқатчи нури түркәл әпәнди, германийәлик мухбир кай стретматер (Kai Strittmatter) билән униң йеңи нәшр қилинған "биз хитайда инақ яшавататтуқ: хитайниң назарити астида яшаш" намлиқ китаби һәққидә тор сөһбити өткүзгән. 2021-Йили 25-феврал.
hudson.org

Йеқинқи йиллардин буян хитайниң уйғур вә башқа милләтләрни юқири техникилиқ назарәт-контрол системиси билән башқуруши вә мәҗбурий әмгәккә селип қул қилиши хәлқарада күчлүк диққәт қозғап келиватқан икки чоң мәсилә болуп қалди.

Йеқинда американиң муһим сиясий тәтқиқат орни болған Худсон институтида тәтқиқатчи ерик брвон вә тәклиплик тәтқиқатчи нури түркәл әпәнди, германийәлик мухбир кай стретматер (Kai Strittmatter) билән униң йеңи нәшр қилинған "биз хитайда инақ яшавататтуқ: хитайниң назарити астида яшаш" намлиқ китаби һәққидә тор сөһбити өткүзгән. Сөһбәттә хитайниң юқири техникилиқ назарәт системиси дөлитигә айлиниш әһвали вә буниң уйғурларға болған әҗәллик зәрбиси муһакимә қилинған.

Йиғиндики тонуштурушқа қариғанда, китабниң аптори кай стретматер германийәниң чоң гезитлиридә ишлигән, хитайда көп мәзгил турған даңлиқ мухбир вә тәтқиқатчи болуп, хитайға мунасивәтлик бир нәччә китаб язған. У бу қетим муһакимә темиси болған йеңи китабида хитайниң һазирқи реаллиқини, йәни юқири техникилиқ назарәт-контрол дөлити икәнликини ениқ көрситип бәргән; хитай компартийәсиниң аллибурун ғайәт зор санлиқ мәлумат вә сүний әқил техникисини ишлитип, 1 милярд 400 милйон адәмни контрол қилишни күчәйтип кәлгәнликини әтраплиқ вә пакитлиқ баян қилған.

Кай стретматер әпәнди бу йиғинда хитайға аит кәчмиши, китабиниң йезилиш арқа көрүнүши вә униңда баян қилинған муһим мәзмунларни тонуштурған. У 2018-йилниң ахири хитайдин айрилған болуп, хитайниң 40 йиллиқ "ислаһат, ечиветиш" тарихиға йеқиндин шаһит болған. Униң билдүрүшичә, у әслидә хитайниң йеңи диктаторлуқ йүзлиниши һәққидә китаб йезишни ойлашқан, чүнки у ғәрб әллириниң хитайни тонушида еғир кәмчилик барлиқини һес қилған, шундақла хитайниң мустәбитлик сиясити вә буни күчәйтиш үчүн қоллиниватқан усулиниң ғәрб әллиригә вабадәк юқушқа башлиғанлиқини көрүп йәткән. Әмма 2017-йилниң бешида хитай һөкүмити сүний әқилни тәрәққий қилдуруш истратегийәсини оттуриға қоюп, юқири пән-техника саһәсидә дуняниң алдида маңидиғанлиқини елан қилғандин кейин пилани өзгәргән. Шуниң билән хитай һөкүмитиниң йеқинқи йилларда сүний әқил вә учур техникисиға қандақ әһмийәт бәргәнлики, бу кәсиптики ширкәтләрниң қандақ көпийип кәткәнлики, хитай компартийәсиниң назарәт вә контрол системисидин пайдилинип өзиниң мустәбит һакимийити вә хәлқарадики тәсирини қандақ күчәйткәнлики һәққидә издинишкә башлиған.

Униң қаришичә, хитай рәиси ши җинпиң 2012-йил һоқуқ тутқандин башлап, дең шиявпиңниң "коллектип рәһбәрлик" түзүмини аҗизлитип, барлиқ һоқуқни чаңгилиға еливалған; андин компартийәниң һәммини контрол қилиш пиланини ашкара оттуриға қоюп, һәммини алқиниға елиш, назарәт қилиш, контрол қилиш уни юқири техникилиқ васитиләр билән бирләштүрүш қәдимини тезләткән. Ши җинпиң мав зедуңға охшап кәтмәйдиған ғәйри мустәбит, униң яман нийити күчлүк, хитайни өзиниң идийәси билән тамамән өзгәртишни, шундақла заманиви техникилардин пайдилинип пүтүн хәлқни контрол қилишни ойлайду. Хитай һазир өзини йеңи "техника инқилаби" ни башлидуқ дәп қарайду. Хитайдики хусусий ширкәтләрниң һәммиси хитай компартийәси үчүн ишләйду. яман йери шуки, америкадики бәзи ширкәтләр хитайға зөрүр болған техникиларни тәминләп бәргән.

Униң билдүрүшичә, уйғур районидики назарәт вә контрол системиси 2017-йилдин бурунла тәқлинип тәйяр болған. Хитай пән-техника минситирлиқиниң муавин министири 2017-йил қилған бир сөзидә сүний әқилниң карамитини махтап: "бу нәрсә партийәмизниң улуғвар ишлириға көп җәһәттин ярдәм қиливатиду, кимләрниң кәлгүсидә террорист болидиғанлиқини бизгә ейтип бериватиду" дегән. Шу йили хитай һөкүмити уйғурларни кәң-көләмлик тутушқа башлиған. Демәк, бу йәрдә хитай сүний әқил техникисини сүйистемал қилған. Әмма хәлқара җәмийәт 2019-йилиға кәлгәндила андин уйғур районидики аталмиш "қайта тәрбийә елиш орунлири" ниң әмәлийәттә рәқәмлик назарәт-контрол системиси орнитилған лагерлар икәнликини байқиған. Бу лагерларниң бәзилири кейин әмгәк лагерлириға өзгәртилгән. Уйғур райони тунҗи болуп юқири техникилиқ назарәт вә контрол тәҗрибиханисиға, уйғур вә башқа милләтләр болса тәҗрибә боюмлириға айландурулған.

Худсон институтиниң тәклиплик тәтқиқатчиси сүпитидә тунҗи қетим бу сөһбәтни өткүзгән адвокат вә америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл әпәнди бу сөһбәттә пикир баян қилди. У сөзидә, ғәрб әллириниң "иқтисад вә пән-техникида илгирилигән хитай демократийәгә қарап маңиду" дәп хата ойливалғанлиқини, хитайниң әмәлийәттә ғәрбниң техникисидин пайдилинип, дөләт ичидә өзиниң мустәбитликини күчәйтиш, хәлқарада болса кеңәймчилик қилиш йолиға маңғанлиқини оттуриға қойди. У йәнә хитай һөкүмитиниң уйғурларниң паспортини ишләп бериш, саламәтликини һәқсиз тәкшүрүш һийлиси билән уларниң кимлик учури вә биологийәлик учурини топлиғанлиқини, бу учурларни ғайәт зор санлиқ мәлумат амбириға айландуруп, сүний әқил техникиси ишлитилгән "бир туташ контрол қилиш" системисиға киргүзүп, пүтүн уйғур районини қаплиған "қара тизимлик" турғузуп чиққанлиқини баян қилди.

Нури түркәл әпәнди зияритимизни қобул қилип, бу муһакимә йиғининиң муһим нуқтилири һәққидә чүшәнчә бәрди, алди билән у кай әпәндиниң бу китабида оттуриға қоюлған теминиң муһимлиқи вә бу муһакимә йиғининиң әһмийити һәққидә тохтилип мундақ деди: "бу китабта нөвәттә америкадики әң һалқилиқ темилардин бири оттуриға қоюлған; американиң йеңи ташқий ишлар минситири антони билинкен вәзипигә олтурш алдида, уйғур районидики ирқий қирғинчилиқ мәсилисини һәл қилиш үчүн кәлгүси 30 күндә қандақ пиланиң бар дегән соалға җаваб берип, мәҗбурий әмгәккә четишлиқ мәһсулатларни америкаға импорт қилишни чәкләйдиғанлиқини, хитайниң ирқий қирғинчилиқ җинайитигә ярдәм беридиған техникиларни хитайға експорт қилишниң алдини елишқа тиришидиғанлиқини ейтти. Демәк, бу китабта американиң уйғурлар мәсилисидики ташқий сияситидә негизлик орун тутидиған бир мәсилә баян қилинған".

Нури түркәл әпәндиниң билдүрүшичә, мәзкур китабта хитайниң дипломатийә вә иқтисадий йоллар билән кеңәймчилик қилишиға униң америкадин оғрилиған техникисиниң түрткилик рол ойниғанлиқи баян қилинған болуп, хитайниң бу техникиға таянған мустәбитлики 80 нәччә дөләткә кеңәйгән.

Нури түркәл әпәнди бу сөһбәттә қилған сөзидә американиң сабиқ ташқий ишлар минситири майк помпейониң хитайда давам қилип кәлгән қирғинчилиқни ‹йеңи типтики ирқий қирғинчилиқ' дәп атиғанлиқини, буниңда хитайдики бу ирқий қирғинчилиқниң технологийә билән бирлишип кәткән тәрипиниң көздә тутулғанлиқини ейтқан. Зияритимиз давамида у бу сөзини хитайдики "бир туташ контрол қилиш системиси" ға бағлап чүшәндүрди һәмдә "һечқандақ дөләт бу технологийә мәсилисини һәл қилмай туруп, уйғурларниң бешиға келиватқан бу ирқий қирғинчилиқни тохтиталмайду," деди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт