Японийә телевизийә қанили NHK хитайниң японийәдики уйғурларға созған қара қолини ашкарилиди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-07-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
японийә уйғур җәмийитиниң тәшкиллиши билән «5-феврал ғулҗа вәқәси» ниң 22 йиллиқини хатириләп өткүзүлгән намайишидин көрүнүш. 2019-Йили 3-феврал, токйо.
Японийә уйғур җәмийитиниң тәшкиллиши билән «5-феврал ғулҗа вәқәси» ниң 22 йиллиқини хатириләп өткүзүлгән намайишидин көрүнүш. 2019-Йили 3-феврал, токйо.
Photo: RFA

Японийә телевизийә қанили NHK дә-24 июн тарқитилған «японийәдики уйғурлар хитайниң ‹учур билән тәминләш' бесимиға дуч кәлмәктә» намлиқ һөҗҗәтлик филимида америка билән хитайниң тиркишиши уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилиси түпәйли барғанчә кәскинлишип, «йеңи соғуқ мунасивәтләр уруши» дәвригә киргәнлики сөзләнгән. Мәзкур һөҗҗәтлик филимда 6-айниң 17-күни америка президенти трампниң «уйғур кишилик һоқуқ қануни» ға имза қойғанлиқи алаһидә тилға елинған. Андин кейин «ундақта, һазир уйғур хәлқигә немә болуватиду?» дегән соал билән көрүрмәнләрниң диққитини уйғурларға даир рәсим вә көрүнүшләргә қаратқан. Шундақла уйғурлар вә уларниң сиясий вәзийити қисқичә чүшәндүрүш бәргән. Һөҗҗәтлик филимда йәнә-2009 йили йүз бәргән «-5июл үрүмчи вәқәси» арқа көрүнүш қилинип, хитай һөкүмитиниң пәрқлиқ миллий вә иқтисадий сиясәтлири түпәйли уйғурларда изчил наразилиқ пәйда қилғанлиқи вә буниңға охшаш хитайлар вә уйғурлар оттурисидики көплигән тоқунушларға сәвәб болғанлиқи, әмма хитай һөкүмитиниң «террорлуққа қарши туруш» баһанисидә уйғурларға болған бастурушни техиму күчәйткәнлики сөзләнгән.

Һөҗҗәтлик филимда йәнә чүшәндүргүчиниң «бу хил әһвалларниң японийә билән мунасивити йоқ әмәс, чүнки японийәдә 2000 дин 3000 гичә уйғур яшайду,» дегән сөзидин кейин, «уйғурлардин бир киши NHK ниң зияритини қобул қилди,» дегән баянлар учрайду. Бу чағда екранда бадам доппа кийгән хәлмәт розахун пәйда болиду.

Һөҗҗәтлик филимда хәлмәт әпәнди мундақ тонуштурулиду: «халмәт рози шинҗаң уйғур аптоном районидин, 46 яш. У 15 йил илгири японийәгә келип аспирантлиқта оқуған. У японийәдә қурулушқа мунасивәтлик хизмәтләрни қилғандин кейин, чиба вилайитидики уйғур ресторанини үч йил башқурған.

Икки йил бурун униң тинч турмуши пүтүнләй өзгәргән. Игилинишичә, аялиниң үч туғқини арқа-арқидин тутуп туруш орниға солап қоюлған. Өзиниңму аилисидикиләр билән болған алақиси үзүлүп қалған. Ейтишларға қариғанда, халмәт розиниң әтрапида нурғун уйғурлар бар болуп, уларниңму тутуп туруш орунлиридики аилиси вә туғқанлири билән алақиси үзүлгән икән.

Рози хизмәт қилғач японийәдики бир уйғур тәшкилатниң иҗраийә рәислик вәзиписини өтәп кәлмәктикән. Өткән йилдин башлап, у исмини вә чирайини ашкарилап, хитайдики уйғурларниң кишилик һоқуқини яхшилашни дава қилип кәлмәктикән. Алдинқи ай (май) у юртидики акисидин видейолуқ телефон тапшурувалған. Натонуш бир җайда олтурған чоң акиси униңдин японийәдә хитай һөкүмитигә наразилиқ билдүргән намайишларға қатнашқан-қатнашмиғанлиқини қайта-қайта сориған. Бу соалдин гуманланған рози мәхпий бу сөзлишишни башқа бир телефонини ишлитип синға еливалған. Хәлмәт рози акисиниң интайин бисәрәмҗан, қорқунч ичидә икәнлики сезип қалған. Бу синлиқ көрүшүштә улар оттурисидики сөзлишиш мундақ давамлашқан:

Хәлмәт рози: һазир сән қәйәрдә? маңа көрсәт.

Акиси: мән яхши, әнсиримә.

Хәлмәт рози: йениңда бирәри барму?

Акиси: «яқ, һечким йоқ. Қара, әнсиримә.

Хәлмәт рози сөһбәтни ахирлаштурмақчи болғанда, туюқсиз екранда бир ғәлитә адәм пәйда болуп. Униң билән параңлишиду. Натонуш адәм мундақ дәйду: «җуңго мәңгү сизниң дөлитиңиз, мән сиз билән достлишип, параңлашқум бар.»

Өзини бир һөкүмәт хадими дәп атиған бу натонуш әр халмәткә уйғур тәшкилатлириниң японийәдики паалийәтлири һәққидә учур сорап, андин униң билән қайта алақилишидиғанлиқини ейтқан. Телефонда тартилған-1 син мушу йәрдә ахирлишиду.

NHK Ниң бу мәхсус һөҗҗәтлик филим гурупписи хәлмәт әпәндимниң өзиниң телефонда алған бу синлиқ учурни тапшуруп алғандин кейин, хәлмәтниң маслишиши билән иккинчи испатни өзлириниң телевизийә аппаратида йошурун елишқа мувәппәқ болған.

Филимда төт һәптидин кейин хәлмәт рози әпәнди акиси билән дейишип қойғини бойичә, иккинчи четим синлиқ телефон сөһбити өткүзиду.

Халмәтниң акиси: дөләт хәвпсизлики идариси сән билән сөзләшмәкчи.

Халмәт рози: у растинила дөләт хәвпсизлики идарисиниң адимиму?

Акиси билән қисқа вақит параңлашқандин кейин, охшаш адәм екранда өзиниң дөләт хәвпсизлики оргиниға тәвә хадим икәнликини билдүриду. Халмәт рози дәлил-испат сориғанда, у «буни адәттики адәмләр көрсә болмайду» дәйду вә дөләт хәвпсизлики идарисиниң кинишкисини көрситиду. Екранда униң хитайчә «гоән» (дөләт хәвпсизлики) дәп йезилған кинишкисиниң сүрити чоңайтип көрситилиду.

Бу әр күчлүк аһаңда һәмкарлиқни тәләп қилиду. У халмәт розидин өзиниң японийә дөләт тәвәликигә еришишигә ярдәм қилишини тәләп қилиду.

Халмәт рози «бу тоғрисида ойлинип җаваб берәй» дәп җаваб бәргәндин кейин сөһбәтни ахирлаштуриду. У чоңқур бир тинивалғандин кейин,

«Акамға нурғун бесим ишлитиватқан болуши мумкин, немә дейишни биләлмәймән, бу бәк азаблиқ. Әгәр хитай һөкүмити билән һәмкарлашсиңиз, җасус болушқа мәҗбур болисиз. Уйғурлар немишқа бундақ күнләргә қалидиғанду?» дәйду.

Мәзкур филим тарқитилғандин кейин, японийәдики көрүрмәнләрдә вә уйғурларда күчлүк тәсир пәйда қилған. Йеқинқи күнләрдә иҗтимаий таратқулардиму хитайниң чәтәлләрдики уйғурларға биваситә яки васитилик усулларда бесим қиливатқанлиқи тоғрилиқ муназириләрни мәйданға кәлтүрмәктә. Бу мунасивәт билән зияритимизни қобул қилған халмәт әпәндиниң сөзләп беришичә, униң чөчәктә гөрүгә елинған акиси әркин розахун 56 яшларда икән. У техи пенсийәгиму чиқмиған бир дөләт кадири икән. Халмәт әпәнди акиси билән ведийолуқ күрүшкинидә униң түзүкму олтуралмас болуп қалғанлиқини һес қилғанлиқини, буниңдин көңлиниң толиму пәришан болғанлиқини билдүрди.

Халмәт әпәнди хитайниң чәтәлләргә созулған қара қолиниң японийәгә йәткәнликини, йәни өзигә охшаш уйғурларниң хитайниң һәр түрлүк бесимға учраватанлиқинибилдүрди. У йәнә бу әһвалларни өзиниң әһвали арқилиқ ашкарилиған болсиму, буниң билән аилисидин техиму бәкрәк әндишә қиливатқанлиқини ейтти. У бу қарарни алмай болмайдиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «хитайниң буниңға охшаш чәтәлләрдики уйғурларға һәр хил васитиләр билән бесим ишлитидиғанлиқи һәммимизгә ениқ. Һәммимизниң аилиси қериндашлири бар. Әмма мәнму оттуриға чиқмисам, йәнә бәрсиму оттуриға чиқмиса, хитай һөкүмитиниң милйонлиған бигунаһ хәлқимизгә қиливатқанзулумлирини, һәтта чәтәлләрдики уйғурларға созуватқан қара қолини қандақму тохтитимиз?. . .»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт