«Уйғур шаир нимшеһит вә шеирлири» намлиқ китаб нәшир қилинди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-01-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Уйғур шаир нимшеһит вә шеирлири» намлиқ китаб түркийәдә нәшир қилинди. 2020-Йили январ.
«Уйғур шаир нимшеһит вә шеирлири» намлиқ китаб түркийәдә нәшир қилинди. 2020-Йили январ.
RFA/Erkin Tarim

Түркийә нәвшәһир университети түрк тили вә әдәбияти кәспи оқутқучиси доктор нәшә харбалиоғлу язған «уйғур шаир нимшеһит вә шеирлири» намлиқ китаб түркийәниң қәйсәри шәһиридики иқлим нәшриятида нәшридин чиқти.

Китабға нимшеһитниң «әсарәттә туруп қалғанларға хитап», «алдида», «җинайәттин шикайәт», «пеқирниң иқрари» қатарлиқ 102 шеири киргүзүлгән болуп, китабда асасән бу шеирлар һәр җәһәттин тәһлил қилинған. 

Уйғур мәсилисиниң хәлқаралишишиға әгишип уйғурлар тоғрисида елип бериливатқан тәтқиқатларму көпәймәктә. Түркийә нәвшәһир университети түрк тили вә әдәбияти кәспи оқутқучиси доктор нәшә харбалиоғлу ханим язған «уйғур шаир нимшеһит вә шеирлири» намлиқ китаб 539 бәт, 4 бабтин тәркип тапқан болуп, биринчи бабта нимшеһитниң һаяти вә әдәбий иҗадийити, иккинчи бабта нимшеһитниң әсәрлириниң мәзмуни, үчинчи бабта нимшеһитниң шеирлириниң қурулмиси, төтинчи бапта болса нимшеһитниң шеирлириниң тил алаһидиликлири баян қилинған. 

Аптор өз китаби һәққидә тохтилип мундақ дәп язған: «һазирқи заман уйғур әдәбиятиниң муһим вәкиллиридин бири болған нимшеһит иҗадийәт һаятида шеир, чөчәк, тиятир вә романларни йезип қалдурған. Шәрқий түркистандики сиясий вәқәләр түпәйли бәзи әсәрлири йоқ қиливетилгән. Мән бу китабни шаирниң шәрқий түркистанда вә чәтәлләрдә нәшир қилинған әсәрлирини асас қилип туруп яздıм. Нимшеһитниң уйғур әдәбиятидики орни интайин юқири болғачқа әгә университети профессори алимҗан инайәтниңму риғбәтләндүрүши билән бу китабни тәйярлидим.» 

Доктор нәшә харбалиоғлу ханим зияритимизни қобул қилип, өзиниң «уйғур шаир нимшеһит вә шеирлири» намлиқ китабни тәйярлаштики мәқсити тоғрисида тохтилип мундақ деди: «шаирниң иҗадийәтлиридә уйғурлар бешидин өткүзгән сиясий вә тарихий вәқәләр вә шаирниң хәлқпәрвәр роһи гәвдиләнгән. Шаир вәтән, милләт, әркинлик, илим, маарип, аял, сеғиниш, һәсрәт вә муһаббәт темилирида шеир язған. Униң шеирлири тил җәһәттин қарайдиған болсақ аммибаплиққа игә. Мән буларни нәзәрдә тутуп туруп нимшеһит тоғрисида бу китабни йезишни қарар қилдим.»

Доктор нәшә ханим китабниң кириш сөз қисмида һазирқи заман уйғур әдәбияти тоғрисидиму тәпсили мәлумат бәргәнликини баян қилип мундақ деди: «китабниң кириш сөз қисмида һазирқи заман уйғур әдәбияти тоғрисида тохталдим. Уйғурлар өткән йүз йил ичидә нурғун сиясий вә тарихий вәқәләрни бешидин өткүзгән болуп, булар һазирқи заман уйғур әдәбиятиниң шәкиллинишидә муһим рол ойниған. Шуңа мән китабта өткән йүз йиллиқ уйғур әдәбияти тоғрисидиму мәлумат бәрдим.» 

Қиммәтлик радйо аңлиғучлар мәлум болғинидәк хитай һөкүмити әсирләрдин буян уйғурлар ана тилда елип бериватқан миллий маарипини чәкләп, уйғурларға қарита еғир бесим сиясити елип бармақта. Бундақ бир пәйиттә түркийәдә «уйғур шаир нимшеһит вә шеирлири» намлиқ китабниң нәшир қилинишиниң әһмийити немә? измирдики әгә университети профессори алимҗан инайәт әпәнди буниң әһмийитиниң зор икәнликини изаһлиди.

Алимҗан инайәт әпәнди нимшеһит бәзи шеирлирида хитай түзүмини мәдһийәлигән болсиму «пеқирниң иқрари» дегән шеирида буниңдин пушайман қилғанлиқиниң тәкитләнгәнликини оттуриға қойди. 

Хитайда сиртқа ечиветиш сиясити йолға қоюлғандин кейин уйғурлар түркийәгә келип оқушқа башлиди. Буларниң бәзилири уйғур тил вә әдәбияти, тарихи тоғрисида илмий мақалә йезишқа, китаблар, мақалилар нәшир қилинишқа башланди. Түркийәгә тунҗи келип уйғур әдәбиятида докторлуқ оқуған кишиләрдин бири гулзадә тәңритағлидур. У, 35 йил ичидә түркийәдә уйғур әдәбиятиниң хели тонулғанлиқини, «уйғур шаир нимшеһит вә шеирлири» намлиқ китабни түркийәдики әдәбиятчилар, уйғуршунаслар вә һәрқайси университетларда уйғур тили кәспидә оқуватқан оқуғучиларниң, җүмлидин түркийәдики уйғурларниң алидиғанлиқини баян қилди. 

Мәрһум шаир нимшеһит 1904-йили ақсу бай наһийәсиниң сайрам йезисида дуняға кәлгән. яшлиқида кучада мәдрисидә оқуп, 1930-йиллири әйни замандики илим мәркәзлиридин болған қәшқәргә келип, «ханлиқ мәдрис» тә илим тәһсил қилған. 1933-Йили қәшқәрдә миллий инқилабқа иштирак қилип, яриланған вә шуниңдин кейин «нимшеһит», йәни «йерим җан» дегән сөзни өзгә тәхәллус қилип таллиған. 1945-Йили өктәбирдә шәрқий түркистан җумһурийитиниң миллий армийисигә қошулуп ғулҗиға кәткән. У, аталмиш «мәдәнийәт инқилаби» мәзгилидә мислисиз хорлуқ вә азаб-оқубәткә учриған. Қаттиқ хорлуқ түпәйли 1971-йили 24-авғуст күни аләмдин өткән.

Толуқ бәт