"Uyghur sha'ir nimshéhit we shé'irliri" namliq kitab neshir qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-01-15
Share
Nimshehit-Shirliri-001.jpg "Uyghur sha'ir nimshéhit we shé'irliri" namliq kitab türkiyede neshir qilindi. 2020-Yili yanwar.
RFA/Erkin Tarim

Türkiye newshehir uniwérsitéti türk tili we edebiyati kespi oqutquchisi doktor neshe xarbali'oghlu yazghan "Uyghur sha'ir nimshéhit we shé'irliri" namliq kitab türkiyening qeyseri shehiridiki iqlim neshriyatida neshridin chiqti.

Kitabgha nimshéhitning "Esarette turup qalghanlargha xitap", "Aldida", "Jinayettin shikayet", "Péqirning iqrari" qatarliq 102 shé'iri kirgüzülgen bolup, kitabda asasen bu shé'irlar her jehettin tehlil qilin'ghan. 

Uyghur mesilisining xelq'aralishishigha egiship Uyghurlar toghrisida élip bériliwatqan tetqiqatlarmu köpeymekte. Türkiye newshehir uniwérsitéti türk tili we edebiyati kespi oqutquchisi doktor neshe xarbali'oghlu xanim yazghan "Uyghur sha'ir nimshéhit we shé'irliri" namliq kitab 539 bet, 4 babtin terkip tapqan bolup, birinchi babta nimshéhitning hayati we edebiy ijadiyiti, ikkinchi babta nimshéhitning eserlirining mezmuni, üchinchi babta nimshéhitning shé'irlirining qurulmisi, tötinchi bapta bolsa nimshéhitning shé'irlirining til alahidilikliri bayan qilin'ghan. 

Aptor öz kitabi heqqide toxtilip mundaq dep yazghan: "Hazirqi zaman Uyghur edebiyatining muhim wekilliridin biri bolghan nimshéhit ijadiyet hayatida shé'ir, chöchek, tiyatir we romanlarni yézip qaldurghan. Sherqiy türkistandiki siyasiy weqeler tüpeyli bezi eserliri yoq qiliwétilgen. Men bu kitabni sha'irning sherqiy türkistanda we chet'ellerde neshir qilin'ghan eserlirini asas qilip turup yazdım. Nimshéhitning Uyghur edebiyatidiki orni intayin yuqiri bolghachqa ege uniwérsitéti proféssori alimjan inayetningmu righbetlendürüshi bilen bu kitabni teyyarlidim." 

Doktor neshe xarbali'oghlu xanim ziyaritimizni qobul qilip, özining "Uyghur sha'ir nimshéhit we shé'irliri" namliq kitabni teyyarlashtiki meqsiti toghrisida toxtilip mundaq dédi: "Sha'irning ijadiyetliride Uyghurlar béshidin ötküzgen siyasiy we tarixiy weqeler we sha'irning xelqperwer rohi gewdilen'gen. Sha'ir weten, millet, erkinlik, ilim, ma'arip, ayal, séghinish, hesret we muhabbet témilirida shé'ir yazghan. Uning shé'irliri til jehettin qaraydighan bolsaq ammibapliqqa ige. Men bularni nezerde tutup turup nimshéhit toghrisida bu kitabni yézishni qarar qildim."

Doktor neshe xanim kitabning kirish söz qismida hazirqi zaman Uyghur edebiyati toghrisidimu tepsili melumat bergenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Kitabning kirish söz qismida hazirqi zaman Uyghur edebiyati toghrisida toxtaldim. Uyghurlar ötken yüz yil ichide nurghun siyasiy we tarixiy weqelerni béshidin ötküzgen bolup, bular hazirqi zaman Uyghur edebiyatining shekillinishide muhim rol oynighan. Shunga men kitabta ötken yüz yilliq Uyghur edebiyati toghrisidimu melumat berdim." 

Qimmetlik radyo anglighuchlar melum bolghinidek xitay hökümiti esirlerdin buyan Uyghurlar ana tilda élip bériwatqan milliy ma'aripini cheklep, Uyghurlargha qarita éghir bésim siyasiti élip barmaqta. Bundaq bir peyitte türkiyede "Uyghur sha'ir nimshéhit we shé'irliri" namliq kitabning neshir qilinishining ehmiyiti néme? izmirdiki ege uniwérsitéti proféssori alimjan inayet ependi buning ehmiyitining zor ikenlikini izahlidi.

Alimjan inayet ependi nimshéhit bezi shé'irlirida xitay tüzümini medhiyeligen bolsimu "Péqirning iqrari" dégen shé'irida buningdin pushayman qilghanliqining tekitlen'genlikini otturigha qoydi. 

Xitayda sirtqa échiwétish siyasiti yolgha qoyulghandin kéyin Uyghurlar türkiyege kélip oqushqa bashlidi. Bularning beziliri Uyghur til we edebiyati, tarixi toghrisida ilmiy maqale yézishqa, kitablar, maqalilar neshir qilinishqa bashlandi. Türkiyege tunji kélip Uyghur edebiyatida doktorluq oqughan kishilerdin biri gulzade tengritaghlidur. U, 35 yil ichide türkiyede Uyghur edebiyatining xéli tonulghanliqini, "Uyghur sha'ir nimshéhit we shé'irliri" namliq kitabni türkiyediki edebiyatchilar, Uyghurshunaslar we herqaysi uniwérsitétlarda Uyghur tili kespide oquwatqan oqughuchilarning, jümlidin türkiyediki Uyghurlarning alidighanliqini bayan qildi. 

Merhum sha'ir nimshéhit 1904-yili aqsu bay nahiyesining sayram yézisida dunyagha kelgen. Yashliqida kuchada medriside oqup, 1930-yilliri eyni zamandiki ilim merkezliridin bolghan qeshqerge kélip, "Xanliq medris" te ilim tehsil qilghan. 1933-Yili qeshqerde milliy inqilabqa ishtirak qilip, yarilan'ghan we shuningdin kéyin "Nimshéhit", yeni "Yérim jan" dégen sözni özge texellus qilip tallighan. 1945-Yili öktebirde sherqiy türkistan jumhuriyitining milliy armiyisige qoshulup ghuljigha ketken. U, atalmish "Medeniyet inqilabi" mezgilide mislisiz xorluq we azab-oqubetke uchrighan. Qattiq xorluq tüpeyli 1971-yili 24-awghust küni alemdin ötken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet