Jewher ilham: “Dadamning uda ‛nobél tinchliq mukapati‚ gha namzatliqqa körsitilishi Uyghur qirghinchiliqini xelq'aragha anglitishta yaxshi purset boldi”

Washin'gtondin muxbirimiz nur'iman teyyarlidi
2023.10.06
ilham-toxti-liksiyedin-burun.jpg Ilham toxti ependi léksiyige kirishtin burun sirtni közetmekte. 2010-Yili 12-iyun béyjingda.
AFP

Norwégiye nobél mukapati komitéti bu yilliq “Nobél tinchliq mukapati” ning netijisini 6-séntebir küni norwégiye waqti sa'et 11:00 de élan qildi. Yeni bu yilliq nobél tinchliq mukapati iran türmiside qamaqta yétiwatqan siyasiy pa'aliyetchi nargés muhemmedi xanimgha bérilgenliki jakarlandi. Nargés muhemmedi iran da'irilirining ayallargha yürgüzüwatqan yuqiri bésimliq siyasitige qarshi baturluq bilen küresh qilghanliqi we ijtima'iy islahat üchün boshashmay tirishchanliq körsetkenliki üchün, mezkur mukapatqa layiq körülgen.

Bu yilliq “Nobél tinchliq mukapatigha” xitay hökümiti teripidin 2014-yili 15-yanwar küni béyjingdiki öyidin tutqun qilin'ghan, shu yili 9-ayning 23-küni ürümchide muddetsiz qamaqqa höküm qilghan Uyghur ziyaliysi ilham toxtimu namzatliqqa körsitilgenidi. U bu qétimqi namzatliqqa körsitilgenlerning tizimlikide üchinchi orunda turghan bolup, közetküchiler, 2019-yildin 2022-yilghiche uda 4 qétim “Nobél tinchliq mukapati” gha namzat qilip körsitilgen ilham toxtining bu yilliq “Nobél tinchliq mukapati” gha érishish éhtimalliqi yuqiri dep qarighan idi.

Ilham toxtining amérikada turushluq qizi jewher ilham, radiyomizning bu heqtiki ziyaritini qobul qilip, so'allirimizgha élxet arqiliq jawab qayturdi. U xétide mundaq dep yazghan: “Dadam bu yil nobél mukapatigha érishelmigen bolsimu, emma ‛dewr géziti‚ (TIME) teripidin nobél tinchliq mukapatigha érishish éhtimalliqi bar aldinqi 3 namzatning biri dep qaralghan idi. Bu uning qilghan küreshlirining zor derijide étirap qilin'ghanliqining bir ipadisidur, shundaqla men buni xelq'arada Uyghur qirghinchiliqi heqqide tonushni yenimu ashurushning bir pursiti dep qaraymen. Bu qétimqi nobél mukapatigha namzat körsitilgenliki munasiwiti bilen téximu köp kishilerning ilham toxti heqqide hemde méning a'ilemge oxshash nechche yüz minglighan Uyghur a'ililiride yüz bériwatqan paji'eler heqqide téximu köprek izdinishini ümid qilimen. ”

U yene mundaq dep yazghan: “Dunyaning herqaysi jaylirida nurghunlighan kishilik hoquq mesililiri bar, emma kishilik hoquq depsendichilikini sadir qilghuchilarning xelq'araliq küchi oxshash emes. Xitay hökümitining iran hökümitige qarighanda gherb dunyasigha qarita téximu küchlük siyasiy we iqtisadiy tesiri mewjut. Nobél komitétining bu mukapatni nargés muhemmedige bergenlikini chüshinishke bolidu. Umu dadam ilham toxtigha oxshashla irandiki bir siyasiy mehbus, umu hayatini öz xelqning hoquqi üchün küresh qilishqa béghishlighan. Men nargés muhemmedi xanimni tebrikleymen, bu mukapatning uning qoyup bérilishige yol échishini chin dilimdin ümid qilimen. ”

Nobél mukapati komitétining resmiy tor bétide bérilgen melumatlargha qarighanda, 2023-yilliq nobél tinchliq mukapatigha jem'iy 351 namzat körsitilgen bolup, bularning 259 namzati shexstin, 92 namzat teshkilattin körsitilgen iken. Bu yilliq namzatliqqa körsitilgen teshkilatlarning qatarida dunya Uyghur qurultiyimu bar iken.

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qildi. U, meyli ilham toxti bolsun we yaki dunya Uyghur qurultiyi bolsun, bu yilliq nobél tinchliq mukapatigha érishelmigen bolsimu, emma uninggha namzatliqqa körsitilishning özimu Uyghur mesilisining xelq'arada küntertipte turushigha paydiliq ikenlikini tekitlidi.

Ilham toxti “Martén ennalis kishilik hoquq mukapati” , “Saxarof erkinlik mukapati” gha oxshash xelq'aradiki nopuzluq kishilik hoquq we erkinlik mukapatlirigha érishken bolup, u 2019-yilidin 2023-yilighiche uda 5 qétim “Nobél tinchliq mukapati” gha namzatliqqa körsitilgen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.