«Нуқтилиқ шәхсләр» вә хитайниң мусулманларни назарәт қилиш системиси

Мухбиримиз әзиз
2019-09-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Кочидики көзитиш камералириниң астида кетиватқан оқуғучилар. 2019-Йили 4-июн, ақту.
Кочидики көзитиш камералириниң астида кетиватқан оқуғучилар. 2019-Йили 4-июн, ақту.
AFP

Уйғур җәмийити дуч келиватқан нөвәттики иҗтимаий паҗиә һәққидә сөз болғанда алди билән тилға елинидиған мәсилә милйонлиған кишиниң лагерларға қамилиши болуп һесаблиниду. Әмма хитай һөкүмитиниң бирнәччә йил ичидила аз дегәндиму үч милйон кишини охшаш болмиған «җинайәт» гуманлири билән әйибләб лагерларға қамап болуштәк бу хил «чақмақ» тәк хизмәт сүрити һәққидә канаданиң торонто шәһиридә олтурушлуқ тәтқиқатчи емил диркс (Emile Dirks) башқичә гуманда. Униң бу һәқтики қарашлири америкадики әң чоң ақиллар мәркизиниң бири болған «җеймис тавн фонди» ниң башқурушидики «хитай хәвәрлири» журнилиниң 2019-йиллиқ 16-санида елан қилинған бу һәқтики мақалисидә тәпсилий оттуриға қоюлди.

Доктурант емил диркс хитай һөкүмити тарқатқан түрлүк уқтурушлар, хитай ширкәтлириниң елан материяллири, һазирғичә мәлум болған мунасивәтлик санлиқ мәлуматлар қатарлиқлар асасида хитай һөкүмити уйғур диярида көрүнмәс шәкилдә бәрпа қилған «нуқтилиқ шәхсләрни идарә қилиш системиси» ниң омумий тәсвирини турғузуп чиқиду.

Униң қаришичә, хитай һөкүмитиниң өткән мәзгилләрдә хитай өлкилиридә синақтин өткән «җамаәт хәвпсизлики министирлиқиниң нуқтилиқ шәхсләрни башқуруш низами» да илгири-кейин болуп җәмийәтниң муқимлиқи вә дөләтниң бихәтәрлики үчүн тәһдит пәйда қилғучи 20 түрлүк шәхсләрни рәткә турғузуп чиққан. Әмма уйғур диярида болса нөвәттики «нуқтилиқ шәхсләр» буниңдин зор дәриҗидә пәрқлиқ икән. У бу һәқтики сөһбитимиз җәрянида бу тоғрисида мундақ деди:

«Шинҗаңдики нуқтилиқ шәхсләрни хитайниң башқа җайлиридики нуқтилиқ шәхсләр билән селиштурғанда буниңда бәзи пәрқләрниң барлиқини байқаймиз. Шинҗаңдики әһвални елип ейтсақ, хитай һөкүмити кишиләрни көплигән сәвәбләр асасида нишан қиливалған: сақал қоювалған, намаз оқуйдиған, чәтәлдә туғқанлири бар дегәндәк кишиләрниң һәммисила мушундақ ‹нишан' болуп қалған. Әмма ичкиридики хитай өлкилиридә болса пәқәт түрмигә кирип чиққан вә зәһәр мәсилисигә четишлиқ кишиләр ‹нуқтилиқ' нишан болиду. Чүнки һөкүмәтниң амбирида буларниң һәммисиниң бирдин җинайи ишлар хатириси болиду. Униңдин башқа фалунгоң муритлири вә әмәлдарларниң зулумлири үстидин наразилиқ әрзи сунғучи әрздарларму мушундақ ‹нуқтилиқ шәхсләр' категорийәсигә мәнсуп қилиниду. Әмди хитай һөкүмити немишқа мәйли шинҗаңда болсун яки униң сиртида болсун, мушундақ алаһидә һөҗҗәт-низамларни чиқирип, бу хилдики нуқтилиқ шәхсләрни тизимликкә елип чиққан десәк, буниңда һөкүмәт, сақчилар вә хитай компартийәси бирлишип өзлириниң нопузи үчүн тәһдит, дәп қаралған ғайәт зор бир түркүм кишини айрип чиққан.»

Хитай һөкүмити мушу йосунда башқилардин пәрқлиқ болғанлики уйғурниң һәммисини, шуниңдәк барлиқ гуманлиқ мусулманларни тизимлап уларға чекит уруп чиққан. Буниңда улар һәрқайси аһалиләр комитети арқилиқ аһалиләрниң толдурушиға тарқитип берилгән, шуниңдәк аһалиниң растчиллиқ билән толдуруши алаһидә җекиләнгән җәдвәлләр арқилиқ еришкән барлиқ учурларни компютерға топлиған. Буниңға қошулуп өйләрдики «зиярәт», кочилардики «тәкшүрүш», нопус тәкшүрүш дегәнләр билән тез сүрәттә ғайәт зор сандики «нуқтилиқ шәхсләр» тизимлики турғузулуп чиққан.

«Мениң тәхмин қилишимчә, шинҗаңда һазир болуватқан ишларни мундақ чүшиниш мумкин: һәрқайси җайлардики партийә әзалири вә сақчи идарилири, шуниңдәк мунасивәтлик хизмәтчиләр халиған бир сәвәб билән халиған бир кишини гуманлиқ шәхсләр қатариға тизип қоялайду, андин бу исим сақчиларниң ‹нуқтилиқ шәхсләр' ниң материяли топлинидиған мәркизий компютер системисиға кирип кетиду. Әлвәттә илгирики вақитларда түрмигә яки қайта тәрбийәләш мәркәзлиригә берип қалған һәрқандақ кишиниң исми бу системида болиду. Мениң билишимчә, һәр дәриҗилик сақчиханилар өзлириниң тәвәликидики ‹тәһдит' аламәтлирини һазирлиған яки ‹гуманлиқ' болған уйғурниң һәммисини мана мушу хилдики мәркизий санданға киргүзүп қойиду. Андин кейинки соал болса бу кишиләрниң пәқәт қандақ вақитта елип кетилиши болуп қалиду, халас. Мениңчә, бу мәркизий санданға исми кирип кәткән һечқандақ уйғур өзини бу ‹қара тизимлик' системисидин өчүрүветишниң амалини қилишқа илаҗсиз. Чүнки бу системини башқуруватқанлар сақчиханилар вә партийә тәшкилатлири болғачқа улар кимни халиса шу кишини халиған муддәттә ашу тизимликтә тутуп туралайду.. . .»

Мана мушу тәриқидә хитай һөкүмитиниң нәзиридә һәрқандақ шәкилдики «тәһдит» аламитини һазирлиғанлики уйғурниң исми «нуқтилиқ шәхсләрни башқуруш системиси» ға кирип кетидиған болуп, топланған учурларниң көпийишигә әгишип «нуқтилиқ шәхс» ләрниң саниму ашқан. Буниң билән «бир гәвдиләшкән бирләшмә уруш суписи» намидики ғайәт зор назарәт системиси барғанчә мукәммәллишип маңған. Техиму муһими хитайниң юқири пән-техника билән шуғуллинидиған ширкәтлири өзлириниң бу хил назарәт системисини иҗра қилишқа керәклик мәһсулатлирини сетишта уйғур диярида ғайәт зор базарға игә болған. Булар болса өз нөвитидә уйғур дияридики «нуқтилиқ шәхсләрни башқуруш системиси» ни техиму такамуллаштурған. Буниң билән лагерға қамилидиғанларниң исимликиму компютер арқилиқлар тәйярлинип сақчиларниң иҗра қилишиға йоллинидиған болған.

«Билишимчә, һазир у җайда болуватқан ишлар хитайниң башқа җайлиридиму оттуриға чиқиватиду. Буниңда сақчилар үчүн лайиһәләнгән янфон үскүнилири вә телефон әплири арқилиқ улар кишиләрниң телефонлирини халиған вақитта тәкшүрүп туриду, шундақла ашу кишиниң шәхсий учурлири арқилиқ униңға мунасивәтлик башқа учурларниму сүзүп чиқалайду. Улар сүзүп чиққан бу учурлар аптоматик һалда мәркизий сақчи системисиға кирип кетиду. Һазир улар қоллиниватқан әң йеңи юқири пән-техника васитиси дәл чирай тонуш үскүнилири болуватиду. Сақчилар бу хилдики үскүниләрдә хатириләнгән учурларни компютер болмиған әһвалдиму биваситә алалайду, шуниңдәк қоллиридики үскүниләр арқилиқ бу учурларни биваситә һалда ашу мәркизий системиға йоллап берәләйду.»

Емил диркисниң қаришичә, хитай һөкүмити нөвәттә иҗра қиливатқан «нуқтилиқ шәхсләрни башқуруш системиси» уйғур диярида башланған иш әмәс, яки мушу йәрдила тохтап қалидиған қурулушму әмәс. Нөвәттә қәшқәрдин үрүмчигичә омумлишип болған бу хилдики учур топлаш вә назарәт қилиш усули сиртқа кеңийиватқан болуп, кейинки қәдәмдә қандақ кишиләрниң «нуқтилиқ шәхс» болидиғанлиқи һазирчә намәлум икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт