Нури түркәл: “милләт үчүн хизмәт қилишниң өзи шан-шәрәп”

Мухбиримиз җәвлан
2021.05.25
Nury-Turkel-100-ning-biri.jpg Нури түркәл “дунядики тәсири күчлүк 100 шәхс” ниң бири болуп талланди.
Photo: RFA

Бу йил 26-май күни адвокат нури түркәлниң америка хәлқара диний әркинлик комитетиға комиссар болуп тәйинләнгәнликигә бир йил болиду. Адвокатлиқ қилиш билән биргә уйғурлар дуч кәлгән сиясий кирзисқа көкрәк керип чиқип, мол кәсипий билими, юқири тил сәвийәси вә зерәклики билән көзгә көрүнгән, кишилик һоқуқ, җүмлидин уйғурларниң һәқ-һоқуқини қоғдаш җәһәттики тиришчанлиқи билән америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари, америкадики икки чоң ақиллар мәркизиниң өмүрлүк әзаси қатарлиқ салаһийәт вә вәзипиләргә еришкән нури түркәл әпәнди бу бир қанчә йилдин бери америка дөләт мәҗлиси вә хәлқара сорунларда уйғурлар үчүн муһим хизмәтләрни қилмақта. Униң сиясәт мәйданида яратқан нәтиҗилири вә көрсәткән тәсири хәлқарадиму етирап қилишқа еришкән болуп, өткән йил “дәвр” журнили тәрипидин “дуняға тәсир көрсәткән 100 шәхс” ниң бири болуп баһаланған болса, бу йил “байлиқ” журнили тәрипидин “дуняда тәсири чоң 50 рәһбәр” қатариға кирип, уйғурлар үчүн шан-шәрәп кәлтүрди. Мушу мунасивәт билән биз нури түркәл әпәндини зиярәт қилип, униң өткән бир йилда қилған хизмәтлири, еришкән шан-шәрәплири вә буниңға болған көз қарашлири һәққидә учур алдуқ.

Нури түркәл әпәндиниң өткән йил америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари болуп тәйинлиниши униң уйғурлар мәсилисини америка дөләт мәҗлисидә күнтәртипкә елип келишигә пайдилиқ имканийәтләрни яритип бәргән болуп, у бу җәрянда қилған дәсләпки хизмәтлири һәққидә тохтилип мундақ деди:

“америка хәлқара диний әркинлик комитети дөләт мәҗлисигә мәслиһәт беридиған орган болғини үчүн биз һалқилиқ пикир-мәслиһәтләрни бериш вә униң иҗраатини көрүш пурситигә муйәссәр болдуқ. Мәзкур комитет қурулған 1999-йилдин буян, һәр йиллиқ диний әркинлик доклатида хитайни диний әркинлик мәсилиси еғир дөләт дәп бекитип, уйғурларниң диний зиянкәшликкә учраш әһвалиниму тилға елип кәлди. Мән бу комитетқа кәлгәндин кейин уйғурларниң ирқий қирғинчилиққа учришида диний кимликиниң асаслиқ сәвәб болғанлиқини чүшәндүрүш арқилиқ, башқа комиссарларниң қоллишини қолға кәлтүрүп, уйғурлар мәсилисигә даир йеңи мәзмунлар қоштуқ. Мәҗбурий әмгәк вә техникилиқ назарәт мәсилиси мениң тәшәббусум билән оттуриға қоюлди”.

Нури түркәл әпәнди йәнә өткән бир йилда хитайниң җинайитигә хәлқара җинайи қилмишлар нуқтисидин баһа бериш вә уйғурларға хәлқаралиқ инсаний ярдәм бериш җәһәттә қилған хизмәтлирини баян қилип мундақ деди: “мән комитетқа келип узун өтмәй башқа комиссарлар билән бирликтә сабиқ ташқи ишлар минстири майк помпейоға мәктуп йоллап, бу җинайәткә ениқ тәбир бериш, йәкүн чиқиришни тәләп қилғанидуқ, 5 айдин кейин униң йәкүни чиқти. Униңдин башқа, уйғурлар һәммила йәрдә инсанийлиқ кирзисиға дуч келиватқан бир пәйттә биз америка һөкүмитигә инсанпәрвәрлик қануни бойичә уйғурларға игә чиқиш һәққидә тәклип вә тәшәбусларни сунуп кәлдуқ. Уйғур кирзисиға аит мәсилиләр тоғрулуқ гуваһлиқ йиғинлири өткүздуқ, буларғиму мән йетәкчилик қилдим”.

Нури түркәл әпәнди юқириқи хизмәтлириниң етирап қилинғанлиқи вә хәлқарада юқири шан-шәрәпкә еришкәнлики һәққидә тохтилип мундақ деди: “мениң өткән йил ‛тәсири бар 100 мәшһур шәхс‚ қатариға киришим вә бу йил ‛тәсири бар 50 рәһбәр‚ дәп елан қилинишимниң һәммисини уйғур хәлқигә берилгән шан-шәрәп дәп көрүш керәк. Чүнки мән өз исмим вә һөкүмәт нами билән хизмәтләрни йүрүтүватқан болсамму, униңда уйғурларниң ирқий қирғинчилиққа учраш мәсилисини хәлқара дәриҗидә тонуш әһвали мәвҗут. Шәхсий тиришчанлиқ, сиясий вәзийәт вә нәтиҗиләр бирләшкән әһвалда андин етирап қилинидиған әһвал көрүлиду. Шуңа мән бу һәр икки шан-шәрәпни уйғурларниң тарихида көрүлүп бақмиған бир тонуш (етирап қилиш) дәп билимән. Шуниму тәкитләп қоюш керәкки, мән америкаға көчмән болуп келип һечқачан бир адвокат болимән, бирәр күчлүк сиясий рәһбәр тәрипидин вәзипигә тәйинлинимән вә мәшһур шәхсләрниң қатаридин орун алимән дәп күтүп бақмиған. Лекин бу хизмәт вә уйғурлар дуч келиватқан ирқий қирғинчилиқ мәсилисигә дуня җамаәтчилики һәр җәһәттин тәсир көрситиш үчүн маңа бу шәрәпләрни бериватиду, буниңдин миннәтдармән,” деди.

У йәнә бу шан-шәрәпләргә еришкәндин кейинки һессиятиниң мурәккәп икәнликини билдүрүп мундақ деди: “дуня дәриҗилик бундақ етирап қилишқа еришкәндә тәбиийки хушал болуш керәк. Лекин қурбан бериватқан вәтәндашларниң әһвалини көз алдимизға кәлтүргән вақтимизда һәр қандақ хушаллинарлиқ ишму кишигә хушаллиқ бәрмәйдиған писхик һаләт шәкиллинип қалидикән. Шуңа чәт әлликләр мәндин ‛қандақ һессиятта болуватисән?‚ дәп сориса мән һәр заман ‛һессиятим мурәккәп, күлүшүмни я йиғлишимни билмәймән, әмма силәрниң вәтән-милләтниң, уйғурларниң аһу-зарини, бәргән қурбанини тонуғиниңларға рәһмәт‚ дәп җаваб берип келиватимән”.

Сөһбитимиз давамида шуни һес қилдуқки, нури түркәл әпәнди өз миллитигә болған тәбиий муһәббити вә йүксәк мәсулийәт туйғуси билән хизмәт қилип келиватқан болуп, өзи еришкән шан-шәрәпләрни уйғурлар мәсилисиниң хәлқаралишиши билән мунасивәтлик икәнликини тәкитлиди һәмдә “милләт үчүн хизмәт қилишниң өзила шан-шәрәп” дегән хуласини чиқарди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.