Нури түркәл: “бу китаб пәқәтла хитайниң зулумини аңлитиш үчүн әмәс, бәлки бүгүнки дуня үчүн бир агаһландуруш”

Мухбиримиз җәвлан
2022-05-12
Share
Нури түркәл: “бу китаб пәқәтла хитайниң зулумини аңлитиш үчүн әмәс, бәлки бүгүнки дуня үчүн бир агаһландуруш”
Photo: RFA

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң муавин рәиси, ходсун институтиниң алий тәтқиқатчиси, адвокат нури түркәл әпәндиниң өз кәчмишлирини асас қилип, уйғурларниң паҗиәлик қисмәтлирини йорутуп бәргән “қечиш йоқ” намлиқ китаби нәшр қилинғандин кейин, бәлгилик тәсир қозғап, тез сетиливатқан китаблар қатаридин орун алған. Америка аммиви радийоси (NPR) 8-май күни бу китаб һәққидә мәхсус программа ишлигән.

10-Май күни америка ходсун институтида нури түркәл әпәнди билән “аксиюс” (Axios) ториниң мухбири бәтини әлен ибраһимян (Bethany Allen Ebrahimian) бу китаб тоғрулуқ мәхсус сөһбәт өткүзгән.

Сөһбәт соал-җаваб шәклидә наһайити қизғин елип берилған болуп, нури түркәл әпәнди дәсләптә бу китабниң йезилишидики арқа көрүнүшни баян қилип мундақ дегән: “бу китабни йезиш оюм хели бурунла бар иди, әмма 2019-йилниң бешида бу әслимини йезишни ойлап бақмиғанидим. ‛осло әркинлик мунбири‚ дә мән сәһнидә сөз қилиш пурситигә ериштим. Бу нутуқумда мән биздә йүз бериватқан ишларни, немишқа йүз бәргәнликини вә бизниң немә иш қилишимиз керәкликини ейттим. 2-Дуня уруши мәзгилидә йәһудийларниң бешиға немә күн кәлгәнликини вә хитайда бүгүн немә ишларниң йүз бериватқанлиқни аңлаттим. Сөзүм аяғлашқандин кейин зор алқишқа ериштим. Бир нәччә аптор қешимға келип, мушу он минутлуқ нутқумни бир китаб қилип йезишни ойлишип беқишимни ейтти. Шундақ қилип бу китабни йезишни башлидим. Ослодики иш маңа бир илһам болди, һалбуки, мәнму һекайә баян қилишниң күчигә ишинәттим. Мәнчә, бу һекайини мәйли хитайда болсун яки чәт әлдә болсун, коммунист хитайниң қәбиһ зорванлиқиға биваситә яки васитилиқ һалда учриған киши йезиши керәк. Иккинчидин, бу һекайини баян қилишта мәндәк имканийити вә пурсити йоқларға вакалитән китаб йезиш арқилиқ уни уйғурлар вә башқа инсанлар билән ортақлишишим керәк, дәп ойлидим. Мән бу китаб арқилиқ дуняға шуни демәкчимәнки, бу пәқәт бир милләтниң бешиға кәлгән зулум әмәс, бәлки кәлгүсигә мунасивәтлик зор мәсилә. Бизгә қандақ кәлгүси лазим? биз бу қәбиһ җинайәтләрни тохтитишимиз керәкму яки ‛қайта йүз бәрмисун‚ дегән қуруқ вәдини берип қоюп, униң йүз беришигә қарап турушимиз керәкму?”

Сөһбәтниң давамида нури түркәл әпәнди китабидики мәзмунлар, йәни өз кәчмишлири асасида баян қилинған вәқәләр, әйни дәврдики уйғурлар ортақ баштин кәчүргән зулумлар, йеқинқи йилларда әвҗигә чиққан қәбиһ зораванлиқ вә ирқий қирғинчилиқ һәққидики соалларға җаваб бәргән.

У сөзидә өзиниң “мәдәнийәт инқлаби” дәвридики қайта тәрбийәләш лагерида туғулғанлиқини, ата-анисиниң һәр хил бәтнамлар билән бүгүнки лагерларға охшаш йиғивелиш мәркәзлиригә соланғанлиқини, ата-анисини һәр күни көрүп туралмайдиғанлиқини, мәйли өтмүш яки һазир болсун, көплигән уйғурларниң нормал бир аилә һаятини яшиялмай келиватқанлиқини билдүргән.

У хитайниң бурунқи сиясити билән һазирқи сияситиниң немишқа зор дәриҗидә пәрқлинидиғанлиқи һәққидә соралған соалға китабидики көз қарашлири бойичә җаваб берип, уйғурларниң тәқдириниң дуняниң гио-сиясий өзгириши билән зич бағланғанлиқини, 80-йилларда бир мәзгил өз турмушида яшап, өз тилида сөзләп, өз мәктипидә оқуп, өз мәсчитлиригә баралиған болсиму, кейинчә бу һоқуқлиридин мәһрум болғанлиқини, сабиқ совет иттипақи парчиланғандин кейин хитай һөкүмитниң уйғурларни ассимилатсийә қилиш вә бастурушни күчәйтип кәлгәнликини, бүгүнгә кәлгәндә уйғурларға тамамән ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқини қәйт қилған.

Сөһбәттә йәнә нури түркәл әпәндиниң китабида баян қилинған муһим мәсилиләр, хитайниң 5-6 йилдин бери уйғур районида юқири техникалиқ контрол қилиш вә қаттиқ бастуруш сиясити йүргүзүп келиватқанлиқи, бир туташ башқуруш суписиниң пүтүн уйғурни чаңгилиға еливалғанлиқи, уйғурларниң DNA әвришкилириниң топланғанлиқи, һәр йәрдә орнитилған йүз тонуш камерасиниң уйғурларни 24 саәт көзитип туридиғанлиқи, йеқинда уларниң һәтта ишик-дәрвазилириғиму тәсвири код бекитилгәнлики, бундақ тәқип вә назарәт системисиниң уйғур районидин һалқип дуняға кеңийиватқанлиқи, америка вә явропа әллириниң буниңға техи йетәрлик диққәт қилмайватқанлиқи қатарлиқлар тилға елинған.

Сөһбәттә аял лагер шаһидлири һәққидә гәп болғанда, нури түркәл әпәнди бу китабини йезиш җәрянида қәлбинур ханим, зумрәт давут, меһригул турсун қатарлиқларни зиярәт қилғанлиқини, хитайниң “қошмақ туғқан сиясити” дин тартип, лагердики аялларни хорлаш вә туғмаслиқ оператсийәси қилишқичә елип барған ирқий қирғинчилиқ җинайәтлиридә уйғур аяллирини асаслиқ һуҗум нишани қилғанлиқини ейтип өткән. Бир милләтниң кәлгүси болған уйғур анилири вә балилирини зәрбә бериш обйекти қилған залим хитайниң бу җинайәтлири дуняни чөчүтәлмигән болса, йәнә қандақ җинайәтләр чөчүтиду? дәп соал қойған.

Сөһбәтниң ахирида нури түркәл әпәнди бу китабиниң нәшир қилинишидин кейин күтидиған үмидини оттуриға қоюп мундақ дегән: “бая ейтқинимдәк, кишиләр бәлким уйғурлар баштин кәчүрүватқан бу қорқунчлуқ қисмәтләрни кишиниң бешини ағритидиған кишилик һоқуқ мәсилиси дәп қариши мумкин. Мәнчә, улар хаталашти. Уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилиси бәш-алтә йил илгирики гәпләрдур. Әмма һазир коммунист хитай һөкүмитиниң қилмиш-әтмишлири пүткүл һаятимизға, әхлақимизға, тарихимизға, биз ишлитиватқан турмуш буюмлиримизға, сағламлиқимизға, дуняви рәһбәрлик вә демократийә системимизға, шәхсий мәхпийәтлигимизгә тәсир көрситиватиду, сизгә тәсир көрсәткән ишларниң һәммиси әмәлийәттә уйғур ирқий қирғинчилиқи билән мунасивәтлик. Мәқситим шуки, көпчилик мениң бу китабимни оқуғанда уйғурларға немә иш болғинини билипла қалмай, кәлгүсидә немә иш болиду дегәнни билсун. Шуңа мән бу китабниң сиясәт түзгүчиләргила әмәс, адәттики кишиләргиму тәсир көрситип, уларниң қолидин келишичә авазини чиқирип бу мәсилигә йеңидин инкас қайтурушиға түрткә болушини үмид қилимән.”

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт