Нури түркәл: «хитайниң уйғурларға қиливатқанлири сепи өзидин мәдәнийәт қирғинчилиқи!»

Мухбиримиз әзиз
2019-09-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати идарә һәйитиниң рәиси, адвокат нури түркәл әпәндим «сәвәб» журнили өткүзгән мәхсус темидики сөһбәттә. 2019-Йили 27-авғуст. Вашингтон, америка.
Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати идарә һәйитиниң рәиси, адвокат нури түркәл әпәндим «сәвәб» журнили өткүзгән мәхсус темидики сөһбәттә. 2019-Йили 27-авғуст. Вашингтон, америка.
reason.com diki munasiwetlik sindin élin’ghan

Уйғурлар дияридики сиясий бастуруш хәлқараниң диққитидә болуватқанда, униңға мунасивәтлик бир қатар мәсилиләр һәққидә түрлүк қарашларниң оттуриға чиқиватқанлиқи мәлум. Америкадики оқурмәнлири бирқәдәр көп болған «сәвәб» журнили йеқинда америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати идарә һәйитиниң рәиси, адвокат нури түркәл билән өткүзгән мәхсус темидики сөһбәтни әнә шуниң җүмлисидин дейишкә болиду.

Сөһбәт программиси алди билән уйғурлар дияридики омумий вәзийәт һәққидә қисқичә чүшәнчә бериш билән башланди. Болупму хитай һөкүмитиниң шәрқтә деңиз бойидики шәһәрләрдә иқтисадий тәрәққиятни алға сүрүшкә зеһин қоюватқанлиқи, ғәрбтә болса икки милйондин үч милйонғичә болған уйғур вә башқиларни «йиғивелиш лагери» дәп атиливатқан «тәрбийиләш мәркизи» намидики муәссәләргә қамивалғанлиқи, буниң билән пүткүл уйғурлар дияриниң «сақчи дөлити» гә айлинип қалғанлиқи һәққидики учурлар берилгәндин кейин риясәтчи тод крайин қабаһәткә толған бу маканда немиләрниң болуватқанлиқи һәққидики соални нури түркәлгә сунди. 

Нури түркәл нөвәттики еғир бастурушниң бурулуш нуқтиси чен чүәнго тибәттин уйғурлар дияриға партийә секретари болуп йөткилип кәлгәндин кейин башланғанлиқини, бу җәрянда алди билән уйғурларниң күндилик һаятиға мунасивәтлик бир қатар адәтләрниң «террорлуқ вә әсәбийликниң ипадиси» дәп қарилишқа башлиғанлиқи, кейинчә бу хилдики мәзмунлар компютер арқилиқ топлинип, зор көләмлик тутқунға асас һазирлиғанлиқини, юқири пән-техника васитилириниң буниңға йеқиндин ярдәмдә болғанлиқини сөзләп өтти. 

Нуриниң билдүрүшичә, милйонлап адәм қамалған, шундақла чен чүәнгониң биваситә қоманданлиқида барғансери кеңийиватқан бу лагерлар «мәктәпкә охшаш дәрс өтүлидиған, һәрбийчә башқурулидиған вә түрмигә охшаш қоғдилидиған» муәссәләргә айланған. Буниң ахирқи мәқсити болса уйғурларниң нәсәбини, йилтизини вә мунасивитини кесип ташлаш болған. Бу болса ши җинпиң һөкүмити иҗра қиливатқан ишларниң маһийәттә 21-әсирдики ирқий қирғинчилиқ икәнликини, буниңда уйғурларни нишан қилған һалда икки-үч милйон адәмниң аллиқачан йиғивелиш лагериға қамилип болғанлиқини тәкитлиди. 

Нуриниң билдүрүшичә, нөвәттә лагер ичидикиләр җисманий қийнақтин азаблиниш билән биргә өзлириниң миллий вә диний кимликини инкар қилишқа мәҗбурланмақтикән. , лагер сиртидикиләр болса роһий җәһәттики бесим, җүмлидин қорқунч, әндишә вә җудалиқниң дәрдини тартмақтикән. Техиму муһими учурларниң қаттиқ контрол қилиниши сәвәблик лагерларниң ичидә зади немиләрниң болуватқанлиқи һәққидә ениқ мәлумат йоқниң орнида икән. Һазирчә ташқи дуняға мәлум болған учурлар, сани толиму аз болған бир қисим шаһитларниң баянлири вә мухбирларниң уйғурлар дияридин елип кәлгән қисмән мәлуматлири икән. Омумән қилип ейтқанда, өз дәвридә икки қетим мустәқил «шәрқий түркистан җумһурийити» ни қуруп чиққан уйғурлар һазир хитай һөкүмитиниң дуняға кеңийиватқан қара нийитигә «қурбанлиқ» болуватқан болуп, һаят-маматлиқ босуғисида гаңгирап қалмақтикән. 

Бу қетимлиқ муһакимидин кейин биз нури түркәл билән айрим сөзләштуқ вә униңдин «уйғурларниң бешиға келиватқанлири мәдәнийәт қирғинчилиқидур» дәп хуласә чиқиришидики асасларни соридуқ. У бу һәқтә өз қарашлирини баян қилип өтти.

Нури түркәлниң қаришичә, уйғурлар нөвәттә дуч келиватқан паҗиәни иҗтимаий нуқтидин алғандиму «зор қирғинчилиқ» дәп қарашқа болидикән. Болупму хитай һөкүмитиниң уйғур қиз-чоканлири вә сәбийлирини җисманий нишан қилиши буниң йәнә бир дәлили икән. 

Нури түркәлниң билдүрүшичә, әйни вақиттики «йәһудийлар қирғинчилиқи» нәччә милйон йәһудий лагерлардики зәһәрлик газ өйлиридә җан бәргәндин кейин андин ташқи дуняға мәлум болған. Һалбуки уйғурларниң бешиға ашу хилдики паҗиәниң келиватқанлиқи һазир шунчә рошән болсиму дуняниң бу мәсилидики инкасини йәнила йетәрлик әмәс, дейишкә болидикән. Шундақла буниңда уйғурларниң өзидиму бир қисим хата қарашлар мәвҗут болмақта икән. У буниңда «биз ойлинишқа тегишлик бирнәччә нуқта бар» дәп қарайдиғанлиқини билдүрди. 

Мәлум болушичә, «әркин пикир вә әркин базар» дегән йетәкчи идийәни қиблинамә қилған «сәвәб фонди» башқуридиған «сәвәб» журнили айда бир сан чиқидиған болуп, 1968-йилидин башлап нәшр қилинип кәлмәктикән. Тор журнилиниң айлиқ көрүлүш сани һазир аллиқачан төт милйондин ашидиған болуп, уда нәччә қетим «дунядики әң яхши 50 журнал» ниң бири болуп баһаланған икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт