“‪Uyghur qirghinchiliqini buzush” tiki tedbirler: Uyghurlarni qoghdash we xitayni cheklesh

Washin'gtondin muxbirimiz eziz we jüme teyyarlidi
2024.04.19
yighin-meydani-3-1024

“Éli wizél (Elie Wiesel) fondi”, dunya Uyghur qurultiyi we Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliqlarning ortaq sahibxaniliqida 17-aprélda nyu-york shehiride chaqirilghan “Uyghur qirghinchiliqini buzush” témisidiki ilmiy muhakime yighinining körünüshi. 2024-Yili 17-aprél, nyu-york erkin asiya radiyosi: eziz

yighin-meydani-1-1024

“Éli wizél (Elie Wiesel) fondi”, dunya Uyghur qurultiyi we Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliqlarning ortaq sahibxaniliqida 17-aprélda nyu-york shehiride chaqirilghan “Uyghur qirghinchiliqini buzush” témisidiki ilmiy muhakime yighinining körünüshi. 2024-Yili 17-aprél, nyu-york erkin asiya radiyosi: eziz

yighin-meydani-2-1024

“Éli wizél (Elie Wiesel) fondi”, dunya Uyghur qurultiyi we Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliqlarning ortaq sahibxaniliqida 17-aprélda nyu-york shehiride chaqirilghan “Uyghur qirghinchiliqini buzush” témisidiki ilmiy muhakime yighinining körünüshi. 2024-Yili 17-aprél, nyu-york erkin asiya radiyosi: eziz

yighin-meydani-4-1024

“Éli wizél (Elie Wiesel) fondi”, dunya Uyghur qurultiyi we Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliqlarning ortaq sahibxaniliqida 17-aprélda nyu-york shehiride chaqirilghan “Uyghur qirghinchiliqini buzush” témisidiki ilmiy muhakime yighinining körünüshi. 2024-Yili 17-aprél, nyu-york erkin asiya radiyosi: eziz

yighin-meydani-5-1024

“Éli wizél (Elie Wiesel) fondi”, dunya Uyghur qurultiyi we Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliqlarning ortaq sahibxaniliqida 17-aprélda nyu-york shehiride chaqirilghan “Uyghur qirghinchiliqini buzush” témisidiki ilmiy muhakime yighinining körünüshi. 2024-Yili 17-aprél, nyu-york erkin asiya radiyosi: eziz

yighin-meydani-6-1024

“Éli wizél (Elie Wiesel) fondi”, dunya Uyghur qurultiyi we Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliqlarning ortaq sahibxaniliqida 17-aprélda nyu-york shehiride chaqirilghan “Uyghur qirghinchiliqini buzush” témisidiki ilmiy muhakime yighinining körünüshi. 2024-Yili 17-aprél, nyu-york erkin asiya radiyosi: eziz

yighin-meydani-7-1024

“Éli wizél (Elie Wiesel) fondi”, dunya Uyghur qurultiyi we Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliqlarning ortaq sahibxaniliqida 17-aprélda nyu-york shehiride chaqirilghan “Uyghur qirghinchiliqini buzush” témisidiki ilmiy muhakime yighinining körünüshi. 2024-Yili 17-aprél, nyu-york erkin asiya radiyosi: eziz

‪Nyu-york shehiride 17-apréldin bashlap échiliwatqan “Uyghur qirghinchiliqini buzush” témisidiki ikki künlük muhakime yighinining ikkinchi künide bu sahediki bir qisim ré'alliq hemde uninggha qarshi tedbir élish mesilisi nuqtiliq muhakime qilindi. Her sahe mutexessisliri bu jehettiki köz qarashlirini otturigha qoyup, nöwette Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki bayanlarni anglap qoyushning kupaye qilmaydighanliqini, eksiche buningda xitaygha qarshi emeliy we küchlük tedbirlerni élishning insaniyet üchün zörüriyet boluwatqanliqini tekitlidi. Töwende diqqitinglar muxbirimiz eziz we jümening nyu-yorktin bergen tepsiliy melumatlirida bolsun.

Uyghur diyaridiki qirghinchiliq heqqide söz bolghanda bu ishlardin xewiri bolghan kishiler herqachan lagérlardiki dehshetler hemde türmilerdiki qiyin-qistaqlarni köz aldigha keltüridu. Halbuki xitay ijra qiliwatqan qirghinchiliqning yalghuz lagér bilenla cheklinip qalmighanliqi, eksiche buning lagér sirtidiki “Erkin jem'iyet” dep qariliwatqan muhittimu oxshashla dawam qiliwatqanliqi “Éliy wizél fondi”, dunya Uyghur qurultiyi we Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliqlarning ortaq sahibxanliqida 17-apréldin bashlap nyu-york shehiride chaqirilghan “Uyghur qirghinchiliqini buzush” témisidiki ikki künlük muhakime yighinida nuqtiliq tilgha élin'ghan mesililerning biri boldi.

“Qirghinchiliq jaza lagérining sirtidimu mewjut!”

Mutexessislerning qarishiche, Uyghur diyaridiki qirghinchiliqta kishiler diqqet qilmaywatqan hadisilerning biri xitay zor küch bilen kéngeytiwatqan yataqliq mektep hésablinidu. Bu xildiki yataqliq mekteplerde Uyghur sebiyliri, bolupmu ata-anilirining lagérlargha yaki türmilerge qamilishi tüpeylidin a'ile judaliqigha giriptar bolghan balilar mejburiy yosunda xitayche til, xitayche medeniyet we xitayche turumush adetliri bilen “Terbiyelinidu” . Buning mahiyiti yenila zor kölemdiki lagérlargha qamash arqiliq “Qayta terbiyelesh” ni emelge ashurushtin anche perq qilip ketmeydu. Bu qétimqi muhakime yighinining mushu témigha béghishlan'ghan muzakire bölikide yighin riyasetchisi, kanadadiki “Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi” ning diréktori memet toxti bu nuqtini alahide eskertti.

Bu xildiki yataqliq mektepler yéqinqi yillarda zor kölemde quruluwatqan bolup, buninggha toplan'ghanlar birdek Uyghur we bashqa xitay bolmighan balilardin teshkil tapqan. Bolupmu balaghet yéshigha yetkenler zor kölemde tutqun qilinip, lagérlar we türmilerde mejburiy shekilde hemde qattiq jismaniy qiynaqlar ichide dawam qiliwatqan “Ménge yuyush” , “Idiye özgertish” qatarliqlarning obyéktigha aylan'ghan bolsa, oqush yéshidiki balilar mejburiy shekil alghan “Ménge yuyush” ni mekteplerdiki “Terbiye” arqiliq bashtin kechürgen. Buning bilen lagérlardiki “Mejburiy terbiye” anche-munche shekil özgertken halda mekteplerde oxshashla dawam qilghan.

Doktor adriyan zénzning qarishiche, bu xildiki yataqliq mekteplerde lagér, türme we mejburiy emgek tüpeylidin ata-aniliridin juda bolghan Uyghur sebiyliri uzun mezgilni közligen assimilyatsiyening nishanigha aylinip qalghan. Ular mekteplerde “Xitaylashturush” ni bash téma qilghan ma'arip arqiliq “Terbiyelinip”, yéngi bir ewladni hasil qilishqa bashlighan. Bu bir ewlad del xitay hökümiti tekitlewatqan “Jungxu'a ortaq kimliki” bilen sughurulghan Uyghur sebiyliri bolup, amérika Uyghur birleshmisining re'isi elfidar iltebirning qarishida özi chong bolghan Uyghurche a'ile terbiyesi asasidiki muhittin ghayet zor derijide perq qilidu. Bu xildiki yataqliq mektep muhitida ösüp yétilgen sebiyler özlirining kim ikenlikini, jümlidin til-yéziqini, tarixini, medeniyitini we exlaq sistémisini bilmestin “Xitay kompartiyesige sadiq bir ewlad” bolup chong bolidu. Bu mahiyette Uyghurlarni weyran qilishning we yoqitishning yene bir wasitisi hésablinidu.

Bu xildiki mustemlike xaraktérini alghan ma'arip endizisi xelq'ara qanunlargha tüptin xilap qilmishlar bolup, buni dunya alliqachan tonup yetken hadisilerdin hésablinidu. Shundaq bolghanliqi üchün birleshken döletler teshkilati (b d t) alliqachan buni cheklesh heqqide qarar élip bolghan. Emma xitay hökümiti buni nöwette Uyghur diyarida keng kölemde ijra qiliwatqan bolup, buning axirqi meqsitining “Uyghurlarni yoqitish” ikenliki köplep melum bolghan. B d t ning sabiq az sanliq milletler mesililiri boyiche pewqul'adde melumatchisi férnand warénnés (Fernand de Varennes) bu ehwallarning mejburiy xaraktérini alahide tilgha élip “Bu xildiki mejburiy yosunda bir milletni yoqitish yaki weyran qilish qilmishi heqiqetenmu ademni shürkündüridu. Biz buni hergizmu qobul qilalmaymiz” dep körsetti.

 “Xitayning uzun qolini chekleshte köpligen tedbirler élinishi lazim!”

Uyghur diyaridiki qirghinchiliq heqqide toxtalghanda sel qarilip kéliniwatqan yene bir mesile xitayning “Uzun qoli” dep qariliwatqan yuqiri pen-téxnika arqiliq Uyghurlarni nazaret qilish, shuningdek Uyghur diyaridiki basturush we teqiblirining hazir alliqachan xitay chégrasidin halqip, chet'ellerdiki erkin dunyagha yéyilishi hésablinidu. Tor bixeterliki mutexessisi grég walton (Greg Walton) bu jehetlerde uzun yillardin buyan izdinip kéliwatqan kishilerning biri. U yéqinqi yillarda alahide diqqet qilghan hadisilerning biri xitay hökümiti tibet muhajirlirini nazaret qilishta qollan'ghan barliq charilarning muhajirettiki Uyghurlar üchünmu oxshash yosunda tedbiqliniwatqanliqi hésablinidu.

Buningda xitay hökümiti izchil qollinip kéliwatqan charilerning yene biri muhajiret muhitida yashawatqan Uyghurlar we bashqa türkiy tilliq xelqlerge tehdit sélish, shu arqiliq ularni özliri ijra qiliwatqan zulumlar heqqide söz qilishtin tosup qélish urunushi bolghan. Bu xildiki tehditlerni biwasite bashtin kechürüp baqqan pa'aliyetchilerdin ilshat hesen we “Ata yurt” teshkilatining xelq'ara munasiwet diréktori gheyret beytulla (Kairat Baitolla) öz kechmishlirige birleshtürgen halda bu xil charilerning yéngi ehwal emeslikini, eksiche buning nechche on yildin buyan izchil dawam qiliwatqanliqini tilgha élip ötti. Ularning qarishiche, xitayning bu xildiki chégra halqighan “Uzun qoli” mahiyette shekli özgergen tajawuzchiliq bolup, dunyaning buninggha qarita tégishlik tedbir élishi mejburiyet bolupla qalmastin yene zörüriyet hésablinidu.

Bu qétimqi muhakime yighinigha qatnishish üchün wirjiniye ishtatidin yolgha chiqqan lagér shahiti méhrigül tursun yillardin buyan mushu xildiki tehditlerge duch kéliwatqan bolup, yighin bashlinish harpisida yene bir qétim mushu xildiki “Qorqaq sélish” mezmunidiki téléfonni tapshuruwalghan.

 “Qirghinchiliqni chekleshte meblegh salghuchilarning mejburiyiti barmu?”

Uyghur qirghinchiliqi gerche xitay hökümitining biwasite qomandanliq qilishi bilen ijra boluwatqan bolsimu yéqinqi yillarda buningdiki körünmes “Shérikler” ning biri del gherb dunyasining wasitilik ishtiraki boluwatqanliqi melum. Bolupmu yawropa we amérika soda sahesining hemde pen-téxnika dunyasining Uyghur qirghinchiliqida köplep qollinilghan türlük wasitilerni mumkinchilikke ige qilishi bu qirghinchiliqni zor kölemge ige qilghan. Yene kélip gherb pen-téxnika shirketliri xitayda kemchil boluwatqan yéngiliqlarni “Puqralarning hayatini asanlashturidu” dégen ümidte xitaygha yollap bergendin kéyin bularning Uyghur diyaridiki qirghinchiliqta köplep qollinilghanliqi melum bolghan. Yene bir yaqtin Uyghur qirghinchiliqining eng tipik mezmunliridin bolghan mejburiy emgek mehsulatliri yawropa we amérika bazirigha seldek éqip kirgende buni tosup qélishtiki tedbirlerning yéterlik bolmighanliqi ashkarilan'ghan.

Amérika qoshma ishtatliri (a q sh) dunya ayallar ishliri alahide elchisi kélliy kurriy (Kelley Currie) ning qarishiche, yillardin buyan meblegh sélish bilen kishilik hoquq depsendichiliki gherb dunyasi üchün éghir sinaqlardin bolup kelgen. Bolupmu kishilik hoquq mesiliside dunyawi yétekchi küchlerdin boluwatqan amérika üchün özining eng chong soda shérikliridin bolghan xitaydiki depsendichilik mesilisini qandaq yosunda sözlishish izchil sel qarilip kelgen. Netijide bügünki künde biz körüwatqan Uyghur qirghinchiliqi insaniyet üchün bir chong mesile bolup otturigha chiqqan. Téximu muhimi, Uyghurlarning qirghin qilinishi melum bolghandin kéyinmu amérika soda sahesining xitay hökümiti ijra qiliwatqan qirghinchiliqqa biwasite yaki wasitilik halda chétilidighan sahege meblegh sélishi toxtap qalmighan. Bu bolsa mahiyette xitay hökümitining xorikini téximu östürüwetken. Shundaq bolghanliqi üchün bu jehette meblegh salghuchilarning meblegh sélish yollirini retke salidighan bir méxanizm tolimu zörür. Élayna dézénski (Elaine Dezenski) , derren spink (Darren Spinck) , muhemmed razwi (Mohammad Razvi) qatarliq mutexessislerning ortaq qarishiche, bu sahede qandaq tedbirlerning élinishi mahiyette Uyghur qirghinchiliqini chekleshte achquchluq rol oynaydu.

Uyghur qirghinchiliqini tenqidlesh dolquni xelq'arada ewjige chiqishqa bashlighanda xitay hökümiti tézdin ijtima'iy taratqulargha bolghan kontrolluqni kücheytip, bu sahediki téxnika wasitilirini öz menpe'etige xizmet qildurushqa yüzlen'gen. Xofstra (Hofstra) uniwérsitéti qanun institutining mudiri julyan ku (Julian Ku) bu mesililer bilen yaxshi tonushidighan mutexessislerning biri. Uning qarishiche, xitay hökümiti bu jehette héchkim oylap yetmigen derijidiki ustatliq bilen “Tik-tok” qatarliq ijtima'iy taratqu wasitilirini öz teshwiqati üchün tolimu ünümlük usulda ishqa salghan. Buning bilen jama'etning Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki pikrini qaytidin formatlap chiqish ongayla ishqa ashqan.

Del shundaq bolghanliqi üchün muhajirettiki Uyghurlarmu buninggha qarshi tedbirler süpitide ashu ijtima'iy taratqulardin paydilinip, xitay hökümitining epti-beshirisini oxshimighan derijide échip bérishke tirishqan. “Uyghur yashliri teshkilati” ning qurghuchiliridin biri bolghan esma memtimin ene shu xildiki yashlardin bolup, ularning ijtima'iy taratqu supilirida Uyghur qirghinchiliqini pash qilish mezmunidiki qisqa widiyoliri zor alqishqa érishken.

Ikki kün dawam qilghan muhakime yighinida 50 nechche neper mutexessis “Uyghurlarning hékayisini angliting” , “Heriketke ötüng” , “Uyghurlarni yoqitiwétishni toxtat” qatarliq témilar boyiche dawam qilghan muhakime basquchlirida Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki oxshimighan mesililer hemde buninggha taqabil turush tedbirliri toghrisida öz qarashlirini otturigha qoyup ötti. Bu toghrisida radiyomiz ziyaritini qobul qilghan kélliy kuriy xanim bu qétimqi muhakime yighinini “Del waqtida ötküzülgen bir qétimliq pa'aliyet boldi” dep qaraydighanliqini tekitleydu.

 “Méningche seyshenbe künidiki körgezmige ulishipla tünügün we bügün ikki kün dawam qilghan muhakime yighini bekmu ehmiyetlik bir pa'aliyet boldi. ‛éliy wizél fondi‚ we Uyghur jama'iti ortaq tirishchanliq körsitip buni wujudqa chiqardi. Bu qétim yighin'gha ishtirak qilghan her sahe kishiliri yalghuz Uyghurlar duch kéliwatqan ré'alliq heqqidiki teswirlerni anglap qoyush bilenla cheklinishning kupaye qilmaydighanliqini, buningda téximu küchlük we emeliy bolghan tedbirlerning élinishi zörür ikenlikini tonup yetti, dep qaraymen. Uyghurlar duch kéliwatqan qabahetlerni höjjetleshtürüp chiqish xizmitini bashlighan waqitlirimizdila yehudiy teshkilatliri buni zor küch bilen qollighan. Bu qétimqi yighinning teshkillinishimu ashu xildiki qollashning hazir téximu kéngiyiwatqanliqini körsitip béridu. Yene bir mesile shuki, bir qisim amérika puqraliri Uyghurlar uchrawatqan qirghinchiliqtin anche-munche xewerdar bolghan bolushi mumkin, yene beziler bolsa bu heqte héch nerse anglimighan bolushimu mumkin. Shunga bu mesililerni jama'etning diqqitige sunush hemde shu arqiliq téximu küchlük bolghan emeliy heriketke yol échishta bu qétimliq yighin muhim rol oynaydu. ”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.