Американиң бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини байқут қилиши зор инкас қозғиди

Мухбиримиз ирадә
2021.12.07
Американиң бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини байқут қилиши зор инкас қозғиди Америка президенти җов байден ақсарайда сөз қилмақта. 2021-Йили 6-декабир, вашингтон.
REUTERS

Америка президенти җов байден 6-декабир күни хитайниң уйғурларға қаратқан “ирқий қирғинчилиқи” түпәйлидин хитайниң 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини дипломатик байқут қилидиғанлиқини елан қилди.

Ақсарай баянатчиси җин псаки 6-декабир күни мухбирларға қилған сөзидә мундақ деди: “байден һөкүмити хитайниң шинҗаңда давамлаштуруватқан ирқи қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайитини көздә тутуп туруп 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик тәнһәрикәт мусабиқиси вә мейиплар олимпик тәнһәрикәт мусабиқисигә дипломатийә вәкиллири вә рәсмий вәкиллирини әвәтмәйду”.

Җин псаки сөзидә йәнә америка һөкүмитиниң мусабиқигә қатнишидиған америкилиқ тәнһәрикәтчиләрни қоллашни давам қилидиғанлиқини әскәртип туруп: “биз тәнһәрикәтчилиримизни давамлиқ қоллаймиз, әмма биз мусабиқигә рәсмий вәкиллиримизни әвәтип хитайниң шинҗаңдики вәһшийликлири алдида йәнә һечнемә болмиғандәк муамилә қилалмаймиз” дегән.

Арқидин йәнә америка ташқи ишлар министирлиқиниң баянчиси нед прайсму ахбарат елан қилиш йиғинида мәзкур байқут қарариниң хитайниң уйғур елидә йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайәтлиригә қарши чиқирилғанлиқини тәкитлиди.

Байден һөкүмитиниң дипломатик байқут қарари һазирға қәдәр хитайниң “ирқий қирғинчилиқи” ға қарита қолланған әң қаттиқ гео-сиясий җазалаш тәдбири болди дәп қаралмақта.

Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәнди бу мунасивәт билән радийомизға қилған сөзидә уйғурлар тәқәззалиқ билән күтүватқан қарарниң елан қилинғанлиқидин хурсән болғанлиқини ейтти.

Долқун әйса әпәнди америка һөкүмитини уйғурларға қаритиливатқан ирқий қирғинчилиқни тохтитиш үчүн йәниму зор тәдбирләрни елишқа чақириш билән биргә, явропа вә дуняниң һәрқайси җайлиридики демократик дөләтләрниму олимпикни байқут қилишқа чақирди.

Мәлум болушичә америка һөкүмити 1980-йили москва олимпик мусабиқисини толуқ байқут қилған болуп, әйни чағда америка бу мусабиқигә дипломатлири вә тәнһәрикәтчилирини әвәтмигәникән. Аридин өткән 40 йилдин кейин американиң тунҗи қетим йәнә бир олимпик мусабиқисини дипломатик байқут қилиши зор инкас қозғиди.

Хитай һөкүмити болса американиң қараридин қаттиқ нарази болған. Хитай ташқи ишлар баянатчиси җав лиҗийән 7-декабир күнидики ахбарат елан қилиш йиғинида мухбирларниң бу һәқтики соаллириға җаваб бәргәндә американи тәнһәрикәт мусабиқисини сиясийлаштурди, дәп тәнқид қилған. У мунуларни дегән:

“американиң шинҗаңда ирқий қирғинчилиқ мәвҗут дейиши бу әсирниң ялғанчилиқи. Байден һөкүмити сиясий бир тәрәплимилик асасидики ялған арқилиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисигә бузғунчилиқ қилмақчи болуватиду. Американиң бу һәрикити икки дөләт арисидики мунасивәткә еғир тәсир көрситиду. . . Бу худди өз путиға өзи оқ атқандәк иш. Америка өзиниң қилғанлириниң ақивитини ойлишип қоюши керәк”.

Җав лиҗийән йәнә американи “бәдәл төләйду” дәп әскәрткән.

Җав лиҗийәнниң бу сөзидин кейин нәқ мәйдандики мухбирлардин бири “сиз юқирида американи бәдәл төләйду, дедиңиз. Силәр немә қилмақчи? хитайму америка 2028-йили саһибханилиқ қилидиған лос-анжелис олимпик мусабиқисини байқут қиламду?”, дәп сориған. Җав лиҗийән болса соалға: “американиң хата һәрикити хитай-америка арисидики тәнтәрбийә паалийәтлири вә олимпик мусабиқилиридики һәмкарлиқиниң асасини вә кәйпиятини бузди” дәп җаваб қайтурған.

Һалбуки, нурғунлиған америкәлиқ сиясәтчиләр вә көзәткүчиләр хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан ирқий қирғинчилиқини тохтитиш үчүн йәниму кәң көләмлик һәрикәт қоллинишни тәләп қилишмақта.

Америкадики нопузлуқ кишилик һоқуқ органлиридин кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири директори софий ричардсон бүгүн тивиттерда қарар һәққидә тохтилип: “байден һөкүмитиниң 2022-йилдики бейҗиң қишлиқ тәнһәрикәт мусабиқисини дипломатик байқут қилиши хитай һөкүмитиниң уйғур вә башқа түркий милләтләрни нишан қилған инсанийәткә қарши җинайитигә җәң елан қилиштики һәл қилғуч бир қәдәм. Әмма бу бирдинбир һәрикәт болуп қалмаслиқи керәк” дегән.

Америкадики тонулған хитай ишлири мутәхәссиси гордон чаң әпәндиму бизниң зияритимизни қобул қилғанда байден һөкүмитиниң “олимпикни дипломатик байқут қилиш қарари тоғра йөнилиш болсиму, йетәрлик әмәс”, дәп тәкитлиди. У мундақ деди: “мәнчә, дипломатик байқут қилиш тоғра йөнилиштики бир қәдәм, әмма у йетәрлик әмәс. Җин псаки қарарни елан қилғанда хитайниң шинҗаңда ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләр билән шуғуллиниватқанлиқини ейтти. Шундақ икән, биз техиму көп ишларни қилишимиз керәк. Бизниң 1984-йилидики ирқий қирғинчилиқ әһдинамисигә асасән вә инсан болуш сүпитимиз биләнму буниңдин көп ишларни қилиш мәҗбурийитимиз бар”.

Гордон чаң әпәнди йәнә изаһат берип: “америка һөкүмити олимпик комитетидин бейҗиң қишлиқ олимпикини башқа дөләткә йөткәшни вә хитай тәнһәрикәтчиләрни мусабиқигә қатнаштурмаслиқни тәләп қилиши керәк” деди.

Бир қисим америка дөләт мәҗлис әзалири болса бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисиниң иқтисадий қоллиғучи ширкәтлириниму мусабиқини байқут қилишқа чақирди. Америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири комитетиниң рәислиридин кеңәш палата әзаси җеф мерклей вә авам палата әзаси җеймис п. Микгаверн байден һөкүмитиниң қарарини қарши елип елан қилған баянатида мундақ дегән: “хәлқара олимпик комитети (IOC) ниң қоллиғучилири болған америка ширкәтлири юқири дәриҗилик әмәлдарлирини бейҗиңдики тәнһәрикәт мусабиқисигә әвәтишни рәт қилиши керәк. Хитай һөкүмити садир қиливатқан вәһшийликни көздә тутқанда, һеч иш болмиғандәк муамилә қилишни қобул қилғили болмайду. Биз кәлгүси бир нәччә һәптә ичидә ширкәт қоллиғучилириниң ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләргә йол қоймаслиқ үчүн қолланмақчи болған тәдбирлири һәққидики хәвәрләрниму аңлашни үмид қилимиз”.

Юқиридики рәисләр йәнә башқа дөләтләрниму охшаш һәрикәт қоллинишқа чақирди вә: “биз дипломатик байқутниң йетәрликликини давамлиқ муназирә қилиш билән биргә, американиң иттипақдашлири вә шериклириниму кәлгүси бир нәччә һәптә ичидә охшаш қарарларни елан қилишқа чақиримиз” деди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.