Анализчилар: «аталмиш ‹җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси' хитайлаштуруш сияситиниң башқичә атилишидур»

Мухбиримиз меһрибан
2020-10-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Оқуғучилар дәрслири хитайчилаштурулған 4-толуқ оттура мәктәпниң «түзүмдә өзигә ишиниш, мәдәнийәттә өзигә ишиниш» лозункиси есилған решаткиниң сиртида олтурған көрүнүш. 2018-Йили 31-авғуст, пәйзиват.
Оқуғучилар дәрслири хитайчилаштурулған 4-толуқ оттура мәктәпниң «түзүмдә өзигә ишиниш, мәдәнийәттә өзигә ишиниш» лозункиси есилған решаткиниң сиртида олтурған көрүнүш. 2018-Йили 31-авғуст, пәйзиват.
AFP

Йеқиндин буян хитайниң уйғур аптоном районидики һөкүмәт таратқулиридин «шинҗаң гезити», «тәңритағ» тори қатарлиқларда мәхсус обзор мақалиси елан қилинип, «җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси еңи» тәшвиқати қайтидин күчәйтилгән.

«Шинҗаң гезити» ниң 14-, 15-өктәбир күнлиридики хитайчә вә уйғурчә санлириниң баш сәһиписидә елан қилған обзор мақалисидә, «‹җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси' еңи җуңгониң бирликкә келиш асасидур, җуңгодики һәрқайси милләтләрниң өз ара иттипақлиқиниң түп негизи вә мәниви күчидур,» дейилгән ибариләр ишлитилгән.

«Шинҗаң гезити» ниң обзурида хитай мәдәнийитиниң омумлишиши тәшәббус қилинип, уйғур аптоном районида милләтләрниң өз-ара иттипақлишип, әнәниви хитай байрамлирини бирликтә өткүзидиған, хитай тилини дөләт тили сүпитидә һәммә милләт ортақ қоллинидиған мәнзирини яритиш, диний етиқадтиму «җуңгочә алаһидилик гәвдиләндүрүлгән» мәнзирини яритиштәк «җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси» еңиниң дөләтниң бирликини қоғдаштики асас икәнлики тәкитләнгән. Обзорда йәнә уйғуларниң тарихтики хитай сулалилири дәвридила оттура түзләңлик билән болған йеқин мунасивити барлиқи алаһидә әскәртилгән.

Анализчилардин америкадики хитай вәзийәт анализчиси, «бейҗиң баһари» журнилиниң баш муһәррири ху пиң әпәнди зияритимизни қобул қилип, нөвәттә хитай коммунист һөкүмити тәкитләватқан «җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси» еңиниң тарихий арқа көрүнүши һәққидә тохталди.

Ху пиң әпәндиниң билдүрүшичә, «җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси» шоари әсли өткән әсирниң бешида, йәни мәнҗиң ханиданлиқиниң ахирқи мәзгилидики хитай милләтчилиридин ляң чичав қатарлиқлар тәрипидин мәнчиң ханиданлиқини ағдуруп ташлап, хитай дөлити қуруш тәшәбибусида оттуриға чиққан шоар икән.

Ху пиң әпәнди бу шоарниң хитайниң йеқинқи заман тарихида хитай милләтчилири тәрипидин хитайдин башқа милләтләр билән иттипақлишип, манҗу һөкүмранлиқини ағдуруп ташлаш, хитай дөлитиниң мәнпәәтини қоғдаш қатарлиқларда мәниви үнүми болғанлиқини билдүрди.

Америкадики уйғур паалийәтчилиридин йипәк йоли мәдәнийәт тәтқиқатчиси доктор қаһар барат әпәндиму зияритимизни қобул қилип, мәзкур шоарниң оттуриға чиқиш тарихи һәққидә өз қаришини оттуриға қойди.

Доктор қаһар барат әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмити тәшәббус қиливатқан аталмиш «җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси» еңи һәқиқәтән хитай милләтчилиридин ляң чичав қатарлиқлар тәрипидин хитай хәлқиниң манҗу һөкүмранлиқини ағдуруп ташлаш күришидә байрақ сүпитидә пайдилинилған икән.

Манҗу һөкүмранлиқи ағдурулғандин кейинки йеқинқи заман хитай һөкүмранлири бу нәзәрийәдин хитай дөлитини идарә қилиштики мәнииви қорал сүпитидә пайдиланған икән.

Ху пиң әпәнди йәнә хитай компартийәсиниң нөвәттики вәзийәттә бу шоарни қайтидин базарға селиштики мәқсити һәққидиму тохталди.

Ху пиң әпәндиниң қаришичә, ши җинпиң һөкүмранлиқи мәзгилидә хитай коммунист һөкүмитини әң әнсиритиватқини, йәни хитай дөлитиниң хәлқарада баш көтүрүшигә дәхли қилидиған әң зор хәвп хитай дөлитиниң парчилиниш хәвпи икән. Шуңа ши җинпиң һөкүмранлиқи дәвридә хитай дөлитиниң бир пүтүнлүкини сақлап қелиш үчүн хитай тероторийәсидики хитай болмиған башқа милләтләрни толуқ «хитайлаштуруш» ни әмәлгә ашуруш үчүн «җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси» шоари қайтидин базарға селиниватиду, дейишкә болидикән.

Дуня уйғур қурултийи хитай ишлири комитетиниң мудири елшат һәсән әпәндиниң қаришичә, хитайниң бу хил тәшвиқати йәнила хитай компартийәсиниң секретари ши җинпиңниң барлиқ милләтләрни «җуңхуа милләтлири» дегән нам астида хитайлаштуруш вә ассимилятсийә қилиш сияситиниң йәнә бир хил намдики атилиши икән.

Елшат һәсән әпәнди сөзидә хитай һөкүмитиниң аталмиш «җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси еңи» ниң әмәлийәттә уйғурларни хитайлаштуруш, һәтта бу хил хитайлаштуруш сияситини радикал вастилар арқилиқ иҗра қилип, ахирқи һесабта уйғур миллитини ассимилятсийә қилип йоқитиш мәқситигә йетиш икәнликини тәкитлиди.

Хитайниң тәшвиқатида йәнә «һәрқайси милләтләрниң диний етиқади, өрп-адәтлириниму хитайлаштуруш» тәшәббуси алаһидә оттуриға қоюлған.

«Шинҗаң гезити» дә елан қилинған мәзкур обзор мақалисидә йәнә йеқинда хитай компартийәсиниң секретари ши җинпиңниң «шинҗаң хизмәт йиғини» да қилған сөзи алаһидә нәқил елиниған. Ши җинпиң уйғур аптронум районини башқуруш һәққидә хитай әмәлдарлириға қилған сөзидә райондики һөкүмәт хизмитидики уйғур кадирлири, уйғур оқуғучилириниң өз кимликигә аит миллий, диний вә тарихий көз қаришини түптин йоқитип, уларға «җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси еңи» ни чоңқур сиңдүрүш керәкликини қайта-қайта тәкитлигән.

Дуня уйғур қурулийи диний ишлар комитетиниң мудири турғунҗан алавудун әпәнди хитай һөкүмити тәшәббус қиливатқан аталмиш «җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси еңи» тәшәббусида «динни хитайлаштуруш» тәшәббусиниң алаһидә оттуриға қоюлушидики сиясий мәқсәт һәққидә тохталди.

Турғунҗан алавудун әпәндиниң қаришичә, хитай коммунист һөкүмити «җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси еңи» ни сиңдүрүш шоари астида, уйғурларни муқәддәс ислам дини етиқадиниму йирақлаштуруп, нөвәттә йүргүзүватқан тил, мәдәнийәт, өрүп-адәт җәһәттин хитайлаштуруш сияситигә қошуп, уйғурларни ислам дини етиқадиниму ваз кечишкә мәҗбурлаш арқилиқ толуқ ассимилятсийә нишанини әмәлгә ашурушни мәқсәт қилған икән.

Юқириқи аваз улинишидин тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт