Түрк дуняси йиғинида оттура асия түркий җумһурийәтлири уйғурларға игә чиқишқа чақирилди

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2024.02.26
Denizli-shehride-turkiy-dunya-yighin-1 Түркийәниң денизли шәһиридә өткүзүлгән “түрк дуняси илмий муһакимә йиғини” да сөзгә чиққанлар. 2024-Йили феврал.
RFA/Erkin Tarim

“уйғур қирғинчилиқи” түркийәниң денизли шәһиридә өткүзүлгән “түрк дуняси илмий муһакимә йиғини” да оттуриға қоюлған алаһидә темиға айланди. Болупму, көп йиллардин буян хитай билән йеқин һәмкарлиқ, достлуқ вә сода-иқтисадий мунасивәтлири орнитип, иқтисадий җәһәттә хитайға тайинип қалған оттура асия түркий җумһурийәтлириниң уйғурлар мәсилисидә хитай тәрәптә туруватқанлиқи, уйғурлар учраватқан қирғинчилиққа қарши позитсийә билдүрмәйватқанлиқи тилға елинип, уларниң уйғурларға игә чиқиши оттуриға қоюлди. Болупму түрк дунясиниң игә чиқиши тәкитләнди.

Йиғинниң тонулған түрколог, пенсийәгә чиққан профессор әхмәт биҗан әрҗиласун риясәтчилик қилған қисмида хитайниң түрк дуняси үчүн чоң хәвп икәнлики, түрк дуняси уйғур қирғинчилиқини тохтатмиса, нөвәттә уйғурлар дучар болуватқан зулумға оттура асиядики түркий хәлқләрниңму дучар болидиғанлиқи тәкитләнди.

Түркийәниң денизли шәһиридә өткүзүлгән “түрк дуняси илмий муһакимә йиғини” да уйғурларға вакалитән шәрқий түркистан вәхписиниң сабиқ рәиси һамутхан көктүрк әпәнди сөз қилди. 2024-Йили феврал.
Түркийәниң денизли шәһиридә өткүзүлгән “түрк дуняси илмий муһакимә йиғини” да уйғурларға вакалитән шәрқий түркистан вәхписиниң сабиқ рәиси һамутхан көктүрк әпәнди сөз қилди. 2024-Йили феврал.
RFA/Erkin Tarim

Йиғинниң ечилиш нутқини мәзкур йиғинға саһибханилиқ қиливатқан “йеңи уфуқ” журнилиниң саһиби бәрқан сөзәр әпәнди сөзлиди. У, сөзини мундақ башлиди: “бүгүн бу йиғинда түрк дуняси тоғрисида муһакимә елип баримиз. Түрк дунясиниң мәсилилири, түркий хәлқләрниң келәчики тоғрисида муһакимә елип баримиз. Түрк дунясиниң һәр қайси җайлиридин кәлгән җамаәт әрбаблири иштирак қилған тарихий әһмийәткә игә бу йиғинда, шәрқий түркистан мәсилиси, сипрус түрк җумһурийити, әзәрбәйҗан, ирандики түркий хәлқләрниң мәсилиси, шималий ирақ билән сүрийәдики түркий хәлқләрниң мәсилилири тоғрисида муһакимә елип баримиз.”

Йиғинда уйғурларға вакалитән шәрқий түркистан вәхписиниң сабиқ рәиси һамутхан көктүрк әпәнди сөз қилди. У, алди билән уйғур ирқий қирғинчилиқи оттуриға чиққандин кейин бу мәсилигә қарита түркийә парламенти, һөкүмити вә ахбарат органлириниң пассип муамилә қилғанлиқини баян қилип мундақ деди: “түркийә парламентиға шәрқий түркистандики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тәкшүрүш комитети қуруш тоғрисида қарар лайиһәси сунулған болсиму һакимийәт бешидики адаләт вә тәрәққият партийәси билән милләтчи һәрикәт партийәсидин болған парламент әзалириниң қарши чиқиши билән рәт қилинди. Лекин түркийә президенти рәҗәп таййп әрдоған һәр йили өткүзүлүватқан бирләшкән дөләтләр тәшкилати омумий йиғинида қилған сөзидә уйғур мәсилисини тилға алди. Бу муһим. Чүнки түркийә демократийә арқилиқ идарә қилиниватқан бир дөләт. Әгәр хитайниң шәрқий түркистанда елип бериватқан ирқий қирғинчилиқ сиясити түркийәдики ахбарат васитилиридә орун алса, түркийәдики һәр қайси университетлар, тәтқиқат мәркәзлири бу һәқтә илмий тәтқиқатлар елип берип, елан қилип турса, түркийә һөкүмитиму сүкүтини бузушқа мәҗбур болиду. Шуңа бүгүнки түрк дуняси илмий муһакимә йиғинида шәрқий түркистан мәсилисиниң оттуриға қоюлуши наһайити муһим дәп ойлаймән.”

Түркийәниң денизли шәһиридә өткүзүлгән “түрк дуняси илмий муһакимә йиғини” да қирим татар дәвасиниң түркийәдики вәкили зафәр қаратай әпәнди сөз қилди. 2024-Йили феврал.
Түркийәниң денизли шәһиридә өткүзүлгән “түрк дуняси илмий муһакимә йиғини” да қирим татар дәвасиниң түркийәдики вәкили зафәр қаратай әпәнди сөз қилди. 2024-Йили феврал.
RFA/Erkin Tarim

Һамутхан көктүрк әпәнди қазақистан, қирғизистан вә өзбекистан қатарлиқ оттура асия түркий җумһурийәтлиридә, шәрқий түркистан аммиви тәшкилатлириниң паалийәтлириниң чәклимигә учраватқанлиқини, тили, дини вә өрп-адәтлири охшаш болған түркий хәлқлириниң ирқий қирғинчилиққа учраватқан уйғур хәлқлиригә игә чиқиши керәкликини, хитайниң бу җумһурийәтләр үчүн зор хәвп икәнликини илгири сүрди. У, мундақ деди: “статистикиларға асасланғанда қазақистан, қирғизистан вә өзбекистандики уйғур нопуси 500 миң әтрапида икән. Лекин қазақистан вә қирғизистандики уйғур тәшкилатлири хитайға қарши паалийәтлирини ашхана вә чайханиларда өткүзүшкә мәҗбур болмақта. Өзбекистан оттура асиядики әң муһим дөләтләрдин бири туруқлуқ уйғурларниң хитайға қарши паалийәтлиригә пәқәтла рухсәт қилмайду. Хитай, мәзкур дөләтләрниң һөкүмәтлиригә бесим ишлитиш арқилиқ уйғурларни унтулдурушқа тиришиватиду.”

Һамутхан көктүрк йиғинда қилған сөзидә, оттура асия түркий җумһурийәтлирини дөлитиниң хәвпсизлики үчүнму болса уйғурларни қоллашқа чақирип мундақ деди: “америка һөкүмити вә америка дөләт мәҗлисидин башқа йәнә канада, әнглийә, голландийә, белгийә, литва, австрийә вә фирансийә парламентлири илгири-кейин болуп, хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бастуруш һәрикитини‚ирқий қирғинчилиқ‛дәп етирап қилди. Бундақ бир пәйттә 2021-йили 11-айниң 12-күни түркийәниң истанбул шәһиридә‚түрк дөләтлири тәшкилати‛ниң қурулғанлиқи җакарланди. Бу наһайити яхши иш. Лекин мәзкур тәшкилат уйғур ирқий қирғинчилиқиға қарита техичә сүкүттә турмақта. Түрк дөләтләр тәшкилатиға әза бәзи дөләтләрдә уйғурларниң паалийәтлири чәклимигә учримақта. Биз шуни билишимиз керәкки хитай түрк дуняси үчүн чоң бир хәвп. Буниң алдини елиш бәк қийин, биз түркий җумһурийәтлирини хитай билән җәң қилиңлар демәймиз. Әмма хитай хәвпигә қарши тәдбир елиши керәк, хитайниң кеңәймичилик сияситигә қарши күрәш қиливатқан уйғурларни қоллишиңлар керәк.”

Түркийәниң денизли шәһиридә өткүзүлгән “түрк дуняси илмий муһакимә йиғини” җәрянида шаирә нурәла көктүрк ханим өзиниң китабини алғанларға имза қоймақта. 2024-Йили феврал.
Түркийәниң денизли шәһиридә өткүзүлгән “түрк дуняси илмий муһакимә йиғини” җәрянида шаирә нурәла көктүрк ханим өзиниң китабини алғанларға имза қоймақта. 2024-Йили феврал.
RFA/Erkin Tarim

Арқидин йиғинға риясәтчилик қилған тонулған түркологийә профессори әхмәт биҗан әрҗиласун әпәнди сөз елип, мундақ деди: “түрк дунясида нурғун мәсилиләр бар. Шәрқий түркистан мәсилиси буларниң әң муһимлиридин биридур. Шәрқий түркистан мәсилисигә көңүл бөлидиған яшлиримиз күнсайин көпәймәктә. Худайим буйруса мәзлум шәрқий түркистан хәлқиму әркинликигә еришиду.”

24-25-Феврал күнлири әтигән саәт 10 дин кәч саәт йәттигичә давамлашқан “түрк дуняси илмий муһакимә йиғини” да түркмәнләрниң ирақ парламентидики парламент әзаси әршат салиһи, сүрийәниң шималий районидики түркләрниң вәкили тариқ суло җәвизчи әпәнди, гиретсийәдики түркләрниң вәкили ишқ садиқ әхмәт ханим, қирим татар дәвасиниң түркийәдики вәкили зафәр қаратай әпәнди вә ирандики түркләрниң вәкили раһим җавадбәйли қатарлиқ кишиләр доклат берип, мәсилилирини оттуриға қойди. Улар, уйғур мәсилисиниму тилға алди.

Түркийәниң денизли шәһиридә өткүзүлгән “түрк дуняси илмий муһакимә йиғини” ға қатнашқучилар. 2024-Йили феврал.
Түркийәниң денизли шәһиридә өткүзүлгән “түрк дуняси илмий муһакимә йиғини” ға қатнашқучилар. 2024-Йили феврал.
RFA/Erkin Tarim

Йиғинға алаһидә тәклип бойичә шаирә нурәла көктүрк ханим шәрқий түркистан темисида язған шеирлирини декламатсийә қилип бәрди. Йиғин ахирида йеңи нәшр қилинған 1964-йили түркийәниң қәйсәри шәһиригә келип олтурақлашқан уйғурларниң көчүш сәргүзәштлири баян қилинған әслимә китабиға қол қоюп тарқитип бәрди.

2 Күн давамлашқан “түрк дуняси илмий муһакимә йиғини” да тонулған профессорлардин искәндәр өксүз, қонуралп әрҗиласун вә әхмәт ташағил әпәндиләр башқа түркий милләтләр тоғрисида доклат бәргән болсиму уйғурларниң һазирқи еғир вәзийити тоғрисидиму тохталди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.