Өзбекистанлиқ уйғур язғучи сейитҗан сетишефниң шәрқий түркистан темисидики романи нәшр қилинмай қалған

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-08-15
Share
uzbekistan-uyghur-merkizi-2017.jpg Үзбекистандики уйғурларниң йиғилиши
RFA/Oyghan

Мәлумки, өткән әсирниң 40-йиллири уйғур елида партлиған миллий азадлиқ инқилабиниң ғәлибилик йүрүшлири нәтиҗисидә шәрқий түркистан җумһурийити қурулған иди. Бу җумһурийәтниң қурулуш тарихи, буниң арқисида миллий армийиниң мәйданға келиши һәм униң пүткүл уйғур дияри бойичә йүргүзгән һәрбий йүрүшлири, қошна советлар иттипақи билән коммунистик хитайниң тил бириктүрүши арқисида бу җумһурийәтниң гумран болуши һәмдә әхмәтҗан қасими башчилиқидики шәрқий түркистан җумһурийити рәһбәрлириниң уҗуқтурулуши вә башқиму вәқәләр бәдиий әдәбиятта өз ипадисини тепип кәлди. Болупму исми пәқәт қазақистандила әмәс, бәлки оттура асия даирисидиму яхши тонулған зия сәмәди, йүсүп иляс, мәсүмҗан зулпиқароф вә башқиму язғучиларниң әсәрлири буниң ярқин мисалидур. Әмма көплигән әсәрләр совет идеологийисиниң қаттиқ бесими сәвәбидин нәшр қилинмай қалған иди.

Йеқинда алмутада нәшр қилинидиған җумһурийәтлик “уйғур авази” гезитидә өзбекистанлиқ уйғур язғучи сейитҗан сетишефниң “азадлиқ йоли” намлиқ тарихий романидин парчә елан қилинди. Мәзкур әсәр или инқилаби дәвридики вәқәләрни асаслиқ тема қилған. Гезиттә мундақ дейилгән: “шәрқий түркистандики уйғурларниң ечинарлиқ тарихий қисмитигә беғишланғанлиқи үчүн көплигән әсәрләрни заман көтүрәлмәй нәшр қилинмиди. Җүмлидин ‛азадлиқ йоли‚ романиму дәврниң боран-чапқунлириға учриған.” 

Демәк, сейитҗан сетишефниң уйғурларниң өтмүш тарихиға, бешидин өткән азаб-оқубәтлиригә беғишлинип йезилған, әмма бәлгилик сәвәбләргә көрә йоруқ көрмигән әсәрлири “азадлиқ йоли” романи биләнла чәкләнмәйдикән. 
Мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң профессори, филологийә пәнлириниң доктори алимҗан һәмрайефниң ейтишичә, сейитҗан сетишефниң әсәрлирила коммунистик идеологийәниң қурбанлири болуп қалмай, бәлки өзиму шу түзүмниң көп азаблирини тартип, өлүмдин сақ қалған истедатлиқ язғучиларни бири икән. 

У мундақ деди: “сейитҗан сетишефниң яшлиқ дәври шәрқий түркистан хәлқиниң шанлиқ тарихи биләнму, ечинарлиқ қисмити биләнму зич бағлиқ. Сейитҗан сетишеф миллий-азадлиқ идийәлири наһайити әвҗ алған йиллири яшиди. У яшлар қатарида шу йиллардики күрәшниң аваңардлиридин болди.”

Алимҗан һәмрайеф мәзкур романниң яшларни тәрбийиләштә һазирму өз қиммитини йоқатмиғанлиқини, нәшр қилинмай қалған мундақ әсәрләр көп болуп, уларни издәп тепип, нәшр қилишниң интайин муһимлиқини алаһидә тәкитлиди. У болупму қазақистан вә өзбекистанда көплигән уйғур зиялийлириниң йетилип чиққанлиқини көрсәтти. 

Игилишимизчә, “қәйсәр” тәхәллуслуқ сейитҗан сетишеф 1931-йили уйғур елиниң ғулҗа шәһиридә яғаччи аилисидә туғулған икән. Башланғуч мәктәпни тамамлиғандин кейин у 1950-йилғичә әхмәтҗан қасими намидики билим юртида оқуған, андин 1951-1952-йиллири үрүмчи шәһиридики сабиқ милләтләр институтиниң тил-әдәбият факултетида билим тәһсил көргән. Сейитҗан сетишеф 1952-1959-йиллири уйғур аптоном районлуқ партком тәшвиқат бөлүмидә ишлигән. 1957-1958-Йиллири уйғур елида елип берилған аталмиш “йәрлик милләтчиликкә қарши туруш” һәрикити җәрянида хизмитидин бошитилип, икки йил назарәт астида җисманий әмгәккә селинған. 
Сейитҗан сетишеф 1961-йили аилиси билән совет иттипақиға көчүп чиқип, һаятиниң ахириғичә өзбекистанда яшиған. Алимҗан һәмрайеф уйғур елидин сабиқ совет иттипақиға көчүп чиққан зиялийларниң оттура асия мәдәнийитини раваҗландурушта муһим рол ойниғанлиқини тәкитлиди. 

“дәсләпки чечәкләр”, “яз нахшиси”, “вапа” қатарлиқ һекайиләр топламларниң аптори сейитҗан сетишефниң әсәрлири рус, өзбек, қирғиз, туңган тиллириға тәрҗимә қилинған иди. У 1980-йили совет язғучилар иттипақиға қобул қилинған. язғучи 2003-йили ташкәнт шәһиридә аләмдин өткән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт