Паалийәтчиләр һөкүмәтләрниң хитайниң җинайәтлиригә қарши туруш позитсийәсини тәһлил қилди

Вашингтондин мухбиримиз нуриман тәйярлиди
2024.01.23
sofiy-richardson-Sophie-Richardson Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири мудири софий(Sophie Richardson) ричардсон ханим ахбарат елан қилиш йиғинида сөз қилмақта. 2020-Йили 14-январ, ню-йорк.
AFP

23-январ күни бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң җәнвәдики баш штабида “хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини омумйүзлүк көздин кәчүрүш” омуми йеғини ечилған. Мәзкур йеғинда хитайниң кишилик һоқуқ мәсилилири бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң универсал қәрәллик баһалаш (UPR) хизмәт гурупписи тәрипидин баһаланған.

 Мәзкур хизмәт гурупписиниң баһалаш йиғинидин кейин, хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири бөлүминиң сабиқ директори софи ричардсон (Sophie Richardson) ниң риясәтчиликидә қисқа бир ахбарат елан қилиш йиғини ечилған. Йиғинда уйғур кишилик һоқуқ қурулуши, дуня уйғур қурултийи вә тибәт һәрикитиниң вәкиллири бирликтә бу қәрәллик баһалашниң бейҗиңниң башқурушида яшаватқан уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләр үчүн немидин дерәк беридиғанлиқи һәққидә тәһлил елип барған.

Софи ричардсон өзиниң бу баһалаш һәққидики көз қарашлирини оттуриға қоюп мундақ дегән: “билгинимиздәк хитай һөкүмитиниң башқа дөләтләрниң баһалириға қарита дегән сөзлири баһалаш җәрянини контрол қилиш вә баһаларға тәсир қилишқа урунуш мәқситини көрситип бәрди. Бу баһалаш җәрянида бир мәсилә болди. Әмма хуласә қилип ейтқанда бәзи һөкүмәтләрниң хитайниң қилмишлирини инкар қилишиға қарши туруп, соалларни сориғини яхши болди. Әлвәттә башқа йәнә, кишини әпсусландуридиған әһваллар бар. Буни бир аздин кейин йәнә дейишимиз. Һазирчә мениң омуми хуласәм мушунчилик” .

 Униңдин кейин дуня уйғур қурултийи хәлқара алақә бөлүминиң директори зумрәтай әркин өзиниң бу баһалаштин наһайити үмидсизләнгәнликини билдүрүп мундақ дегән: “мени шәхсән әң әпсусландурғини мусулманлар көп яшайдиған дөләтләрниң сүкүттә турувелишидур. Униңдин башқа көпинчә әза дөләтләрниң хитай тутқузуп қойған текистләрни ядқа оқуп бериши болди. Көпинчә дөләтләрниң хитайниң иқтисадий ярдимигә еришиш үчүн хитайни қош қоллап қоллиғини ениқ. Әмәлийәттә хитай тәшвиқ қиливатқан иқтисадни гүлләндүрүш истратегийәси болса уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ. Бизгә охшаш аммиви тәшкилатлар үчүн бу, қайси әза дөләтләрниң уйғур, тибәт, хоңкоңлуқларниң кишилик һоқуқини қоғдаш үчүн һәрикәт қилишни халайдиған, қайсилириниң халимайдиғанлиқини биливелиш үчүн яхши пурсәт болди. Йәни кимләрниң дост, кимләрниң әмәслики ениқ болди. Бәлким улар бу җәряндиму бәзи хәлқниң кишилик һоқуқини йәнә бирсидин үстүн қойди” .

Паалийәтчиләр йиғин җәрянида нәқ мәйдандин қатнашқан вә тордин қатнашқанларниң соаллириға җаваб бәргән. Бир қатнашқучи б д т кишилик һоқуқ кеңиши 2022-йили 8-айниң ахири “шинҗаңдики кишилик һоқуқни баһалаш доклати” да хитайниң бу райондики қилмишлирини “инсанийәткә қарши җинайәт болуши мумкин” дәп елан қилған, америка һөкүмитиниң “уйғур ирқий қирғинчилиқи” ни етирап қилғанлиқиға үч йил болған мушу вақитта хитайниң йәнила б д т дики бу йиғинда өзиниң қилмишлирини инкар қилишини қандақ чүшиниш керәклики һәққидә соал сориған.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши хадими питир ирвин (Peter Irwin) буниңға җавабән мундақ дегән: “уйғур мәсилисигә кәлгәндә биз хитайниң бу хил инкасини бурунму көргән. 2017-Йили хитайниң қилмишлириға диққәт қилиш башланғанда, хитай дәрһалла уйғурларни террорлуққа четишқа урунған. Террорлуққа қарши туруш һәрикити нәзәрийәсини қайта-қайта базарға салған. Бу хил чүшәндүрүшләр бәш йилдин буян аста-аста башқа дөләт хадимлириниңму нутуқлирида көрүлүшкә башлиди. Һәтта уларниң кишилик һоқуқни дәпсәндә қеливатқан хитайниң сиясәтлирини тәшвиқ қилишлири техиму әпсуслинарлиқ. Биз, б д т кишилик һоқуқ кеңиши доклатини елан қилған бу икки йилдин буян йеңи комиссариниңму хитайға қарита қаттиқ сөз ишлитиштин сақлиниватқанлиқини көрүватимиз. Комиссарла әмәс б д т дики башқа органларму мәҗбурий әмгәк, мәҗбурий ғайиб қиливетилгәнләр һәққидиму қаттиқрақ бир нәрсә демиди. Уларниң хитайни әйибләштин бу қәдәр қечиши кишини үмидсизләндүриду. Шуңлашқа бу йиғинға қатнишип бу органларға бисим қилиш бәк муһим дәп ойлаймән” .

 Тордин қатнашқан бирәйләнниң йиғинға қатнашқан дөләтләрниң вә б д т кишилик һоқуқ кеңиши комиссариниң дипломатик мәсилиләр түпәйлидин хитайға нисбәтән сәвр қиливатқан болуши мумкинлики һәққидики соалиға зумрәтай әркин мундақ җаваб бәргән: “аммиви тәшкилатлар хитайға қарита кәскин һәрикәтләрниң қоллинилмиғанлиқи, баянатларниң берилмигәнликидин наһайити ғәзәпләнди. Биз уйғурлар комиссарниң б д т ниң уйғурлар һәққидики доклатиға әстайидил муамилә қилишини үмид қилимиз. Уйғурлар, тибәтләр вә башқа хитайниң зулумиға учраватқан хәлқләр үчүн һазир ваз кечидиған вақит әмәс, чүнки вәзийәт техиму еғирлишиватиду. Биз вәтәндики аилимиз билән техичә алақилишәлмәймиз. Уларниң көпинчисиниң нәдиликиниму билмәймиз. Биз кишилик һоқуқ кеңиши комиссари бу һәқтә ениқ бир ипадә билдүрмигүчә тохтимаймиз” .

Мәлум болушичә, универсал қәрәллик баһалаш бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ механизми болуп, б д т ға әза 193 дөләтниң кишилик һоқуқ хатириси һәр 4 йилдин 5 йилғичә болған муддәттә қәрәллик тәкшүрүлидикән. Хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитини қәрәллик баһалаш айрим-айрим һалда 2009-, 2013-вә йәнә 2018-йилида елип берилған болуп, бу қетимлиқ баһалаш хитайниң төтинчи қетим баһалиниши болуп һесаблинидикән.

 

 

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.