Xitay bilen bextlik kelgüsi üchün pakistan musapir Uyghurlarning kelgüsini yoq qilmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2021-06-18
Share
Xitay bilen bextlik kelgüsi üchün pakistan musapir Uyghurlarning kelgüsini yoq qilmaqta Pakistan bash ministiri imranxan REUTERS muxbirining ziyaritini qobul qilmaqta. 2021-Yili 4-iyun, islam'abad, pakistan.
REUTERS

"7 Dölet guruppisi" (G7) ning aliy derijilik rehberliri uchrishishida amérika prézidénti jow baydén Uyghur mejburiy emgiki mesilisini tilgha alghan we G7 rehberlirini xitayning kishilik hoquq depsendichilikige téximu qattiq zerbe bérishke chaqirghanidi.

G7 Tashqi ishlar ministirlirining birleshme bayanatida "Biz shinjang we tibettiki kishilik hoquq depsendichilikige dawamliq köngül bölimiz, bolupmu Uyghurlarni, bashqa étnik we diniy az sanliq milletlerning ezalirini nishanlash we keng kölemlik 'siyasiy qayta terbiyelesh' lagérlirining mewjutluqidin endishe qilimiz" dep tekitligenidi.

Eksiche, pakistan bash ministiri imranxan bolsa 14-iyun, hindistan jumhuriyet dunyasi xewer agéntliqi muxbirining bu heqtiki so'aligha duch kelgende "Bizning xitay bilen bolghan munasiwitimiz shundaq, biz xitay bilen otturigha qoyghan her qandaq mesile hemishe yépiq shekilde bolidu. Chünki xitay jem'iyiti shundaq, biz ularni hörmetleymiz. Bizning xitay bilen iqtisadiy munasiwitimiz bar, ular bizning qoshnimiz. Ular bizge biz eng qiyin peytte yaxshi mu'amile qildi. Shunga, biz yépiq ishik arqisida bu toghriliq sözlishish endishisige hörmet qilimiz" dégen.

2015-Yildin bashlap, pakistan xitay hökümiti bilen hemkarliship, 62 milyard dollar qimmitidiki xitay-pakistan iqtisadiy karidori (CPEC) ni qurdi. Bu, béyjingning "Bir belwagh bir yol" teshebbusining muhim bir qismi. Shuningdin kéyin, pakistanning Uyghurlargha tutqan pozitsiyesi hel qilghuch özgirishni bashtin kechürmekte.

Melum bolghandek xitayning Uyghur élidiki nechche on yillardin buyan dawamliship kelgen siyasiy we diniy basturushliri netijiside, birqisim Uyghurlar yurtlirini terk étip pakistanni öz ichige alghan birqisim musulman ellirige qéchip chiqqanidi. Xitay bir milyondin artuq Uyghur we bashqa musulmanlarni dawamliq "Yighiwélish lagérliri" gha qamap, ularni islam dinini terk étishke mejburlap, lagérlargha qamap her türlük zulumlirini kücheytiwatqan mezgilde, birqsim Uyghurlar chet'ellerge baghlan'ghanliqi, hetta pakistanliqqa yatliq bolghanliqi üchünmu lagérgha élip kétilgen. Pakistanliq erlirining yol méngishi netijiside yéqinqi mezgillerde ularning bir qismi lagérdin salamet chiqip pakistan'gha kelgenliki melum. Emma ular xitay hökümitining pakistandiki wasitilik tehditliri astida, salahiyitini yoshurup, awazini chiqiralmay sükütte yashashqa mejbur bolghan.

Lagér shahiti zumret dawut xanimmu, pakistanliq érining yardimide lagérdin qutulup awwal pakistan'gha kelgen, emma u jayda dawamliq xitayning wasitilik tehditliri, pakistan saqchilirining her türlük bésimi seweblik amérikagha köchüshke mejbur bolghan.

Pakistandiki Uyghurlarning inkasliridin, u yerdiki Uyghur jama'itining oxshash tehdit astida yashawatqanliqi melum bolmaqta.

Apolo xewer torining yéqinqi xewirige qarighanda, pakistan ichki ishlar ministirliqining bir erbabining xongkong "Asiya waqti géziti" muxbirigha éytishiche, yéqinda 2000 din artuq Uyghur a'ilisi pakistan'gha qanunsiz kirgen, buning köpinchisi j k p ning basturushidin bolghan. J k p 1 milyondin artuq Uyghurni atalmish "Qayta terbiyelesh lagéri" gha qamighan.

Ismini ashkarilashni xalimighan pakistan köchmenler ishliri emeldarining ashkarilishiche, béyjingning yéngi Uyghur musapirlirini qoghlap chiqirishtiki "Ghayet zor bésimi" gha qarita, bixeterlik organliri we saqchilargha yéqinda bu musapirlarni owlash üchün téximu yuqiri hoquq bérilgen. Bu emeldar mundaq dégen: "Hökümet terep pakistanda yashaydighan barliq Uyghurlarning bi'ologiyelik sanliq melumatlirini yighishqa bashlidi, ularning meqsiti qanchilik Uyghurning xitaydin köchüp kelgenlikini éniqlash".

Buning aldida, wayiz agéntliqida 21-may xewer qilinishiche, pakistandiki "Ömer Uyghur wexpi" ning qurghuchisi ömer Uyghur ependimu, nöwette pakistan da'iriliri pakistanda turuwatqan Uyghurlarning bi'ologiyelik uchurlirini toplashqa bashlighanliqini bildürgen.

Ömer Uyghurning pakistandiki Uyghurlargha tarqitilghan bir jedweldin misal élip körsitishiche, "Diniy étiqadi", "A'ile tarixi" qatarliq so'allar mezkur jedweldin orun alghaniken. U, yillardin buyan xitaydin qachqan onlighan Uyghurning pakistan'gha kélip panahlinishigha yardemde bolghan.

U munda dégen: "Eger men ulargha yardem qilmisam, kim yardem qilidu? men nurghun Uyghur a'ililirining mesilisini hel qilishigha yardem qildim. Xuda xalisa, buningdin kéyinmu shundaq qilimen".

Halbuki, Uyghurlarning pakistanda panahlinishqa yardem qilip kelgen ömerning wayiz muxbirigha bildürüshiche, nöwette hazir pakistanning weziyiti nacharlashqan. Xitay hökümitining bésimi astida pakistan saqchiliri Uyghurlarni xitaygha qayturushqa bashlighan bolup, pakistanni emdi bu döletke qéchip chiqqan Uyghurlarning bixeter panahgah, dep qarashqa bolmaydiken.

Xewerge qarighanda, pakistan da'iriliri "Xitay-pakistan iqtisadiy karidori" qurulushi üchün xitaydin alghan 60 milyard dollarliq qerz meblighi sewebidin xitayning qattiq bésimigha duch kelgen.

Xewerde körsitilishiche, ömer Uyghurning himayisige érishken Uyghur musapirlardin biri bolghan niyaz ghopur: "Pakistan hökümiti xitay buyrughan her qandaq ishni qilidu. Uyghurlar 'xitay-pakistan iqtisadiy karidori' sewebidin qattiq iztirap chékiwatidu," dégen.

Derweqe pakistandin yéqinda türkiyege kelgen we ismini ashkarilimasliq sherti bilen ziyaritimizni qobul qilghan 4 baliliq bir yash ana, özining 2018-yili a'ilisini yoqlap Uyghur élige barghinida, pakistanliq bilen toy qilghanliqi üchünla tutqun qilinip, ikki ay lagérgha solan'ghanliqi, pakistanliq érining yol méngishi bilen lagérdin qutulghandin kéyin, xitay uning a'ilisidikilirini görüge élish bedilige uning éri bilen pakistan'gha kétishige yol qoyghanliqini bildürdi.

Emma u dawamliq xitay elchixana xadimliri we pakistan saqchilirining parakende sélishigha uchrighan. U pakistandiki b d t musapirlar komitétidin panahliq tiligen bolsimu uzun mezgillik saqlashtin netije chiqmighan. Axiri bir qisim musulman yardem teshkilatlirining wasitisi bilen türkiyege kéliwalghan. Hazir u türkiyede özini pakistan'gha qarighanda bixeter hés qilsimu, yenila xitaygha qayturulush xewpidin qorqidiken.

Islam'abadtin téléfon ziyaritimizni qobul qilghan, ismini ashkarilashni xalimighan pakistanliq bir sodiger bolsa, pakistanda yalghuz Uyghurlar emes özige oxshash Uyghur bilen a'ile qurghan pakistanliqlarningmu qattiq bésim astida ikenlikimni bayan qildi. U bigunah halda lagérgha qamilip hazirghiche qoyup bérilmigen Uyghur ayallirini qutuldurush yolida pakistan we xitay da'irilirige erzini dawamlashturuwatqan pakistanliqlarning yene barliqini, hetta ularningmu xitay we pakistan ikkila dölet bixeterlik xadimlirining tehditi we parakendichiliklirige uchrap turuwatqanliqini bildürdi.

U 2018-yilining béshida, xotendiki melum lagérgha qamalghan ayalini qutuldurup élip chiqalmaywatqaniken. Emma u ayali we özining bixeterliki yüzisidin yenila tepsiliy ehwalini metbu'atqa ashkarilashtin endishe qilidiken.

Pakistan we xitaydin ibaret bu ikki dölet diplomatik munasiwet ornatqanliqigha 70 yil boldi.

Xitay-pakistan institutining qurghuchisi mushahid hüseyin'ge oxshash nurghun pakistanliqlar imran xan bilen bir meydanda bolup, CPEC ni pakistan üchün ghayet zor iqtisadiy ghelibe dep qaraydu.

Wayizning xewiride hüseyinning xitayni ishenchlik shérik dep qaraydighanliqi alahide tilgha élinip, uning "Men bizning xitay bilen munasiwitimiz yoq deymen, bizning xitay bilen romantikiliqimiz bar! biz munasiwitimizni taghdin égiz, déngiz-okyandin chongqur, heseldinmu tatliq, polattin küchlük" dep sözligenliri alahide qisturulghan.

Emma bezi tenqidchiler CPEC ni pakistan'gha xitaydin kelgen "Qerz tuziqi diplomatiyesi" dep qaraydu. Bashqiche éytqanda, ular "Xitay pakistan'gha qerz béridu, emma pakistan buni hergiz qayturalmaydu" dep hésablaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet