Норвегийәдә чақирилған “дуня пикир әркинлики мунбири” дә уйғур ирқий қирғинчилиқи муһим тема болди

Берндин ихтиярий мухбиримиз һәбибулла изчи тәйярлиди
2024.05.29
norwegiye-xelqara-pikir-erkinliki-munbiri-1 “дуня пикир әркинлики мунбири” дә д у қ хәлқара мунасивәтләр директори зумрәтай әркин башқа дөләтләрдин кәлгән яшлар билән сөһбәттә. 2024-Йили 28-май, норвегийә.
RFA/Hebibulla Izchi

Һәр йили бир қетим чақирилидиған “дуня пикир әркинлики мунбири” 27-май күни, норвегийәниң “өтоя” арилида “өтоя”, “хәлқара пикир әркинлики комитети” вә “пән норвегийә” қатарлиқ тәшкилатларниң һәмкарлиқида өткүзүлгән.

Бу мунбәрниң ечилиш сөзини сөзлигән мунбәр иҗраийә мудири кристен ейнарсон; “бүгүнки дуня инсанлар ара, органлар вә таратқулар оттурисидики ишәнч киризисиға дуч кәлмәктә. Бу әһвалда пикир әркинлики-ишәнчни әслигә кәлтүрүш, демократийәниң тәрәққиятини күчәйтишниң ачқучи” дәп тәкитләп, пикир әркинликиниң шәхсләр билән аммиви вә иҗтимаий органлар оттурисидики ишәнч һәм ашкарилиқниң алдинқи шәрти икәнликини, шундақла дуняниң нурғун җайлирида әркин пикир баян қилишқа қарита диктаторилиқ, мустәбитлик, инсанларниң пикри, җисманий һоқуқиға қарита таҗавузниң күчийиватқанлиқини тилға елип өткән.

“дуня пикир әркинлики мунбири” йиғинидин кейин д у қ хәлқара мунасивәтләр директори зумрәтай әркин шәрқий җәнубий асиядин кәлгән яшлар билән хатирә сүрәттә. 2024-Йили 28-май, норвегийә.
“дуня пикир әркинлики мунбири” йиғинидин кейин д у қ хәлқара мунасивәтләр директори зумрәтай әркин шәрқий җәнубий асиядин кәлгән яшлар билән хатирә сүрәттә. 2024-Йили 28-май, норвегийә.
RFA/Hebibulla Izchi

Бу һәқтә, норвегийәдә яшайдиған дуня уйғур қурултийи муавин рәиси сәмәт абла қисқичә мәлумат берип, бу йилқи “дуня пикир әркинлики мунбири” дә, дуняниң һәр қайси җайлирида пикир әркинликиниң тәһдиткә учриши, уруш, әқлий идракниң тәрәққий қилишидин келип чиққан әндишиләр, қутуплишиш вә диктатор дөләтләрниң учур контроллуқиниң күчийиши дегәнләрниң әң муһим темилар болғанлиқи вә бу мунбәрниң өтоя арилида өткүзүлүшниң сәвәби һәққидә тохталди.

Бу мунбәргә дуня уйғур қурултийи хәлқара мунасивәтләр директори зумрәтай әркинму тәклип билән қатнашқан болуп, зумрәтай әркин 27-май күни бу мунбәрдә, хитайниң шәрқий түркистанда уйғурларни асас қилған түркий хәлқләргә йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқни тонуштурған.

“дуня пикир әркинлики мунбири” йиғинидин кейин қатнашқучилар хатирә сүрәттә. 2024-Йили 28-май, норвегийә.
“дуня пикир әркинлики мунбири” йиғинидин кейин қатнашқучилар хатирә сүрәттә. 2024-Йили 28-май, норвегийә.
RFA/Hebibulla Izchi

Бу мунбәрдә 28-май сөз қилған зумрәтай әркин, “шәрқий түркистандики ирқий қирғинчилиқниң тарихий арқа көрүнүшини чүшәндүрүп, өзиниң балилиқ дәвридики шәрқий түркистанда демократийә, пикир әркинлики дегән бир уқумниң мәвҗут әмәсликини, демократийәниң қандақ болидиғанлиқини өзи көчмән болуп чиққан канадаға келип андин билгәнликини” тәкитлигән. У, кристен ейнарсон оттуриға қойғандәк, “хитай һөкүмитиниң йүргүзүватқининиң әркин пикир баян қилишқа қарита диктаторилиқ, мустәбитлик, инсанларниң пикри әркинлики, җисманий һөрлүкигә қарита таҗавузчилиқ қилиштур”, дәп шәрһлигән.

Д у қ хәлқара мунасивәтләр директори зумрәтай әркин билән норвегийәдики уйғур зиялийси мәрйәм султан “дуня пикир әркинлики мунбири” йиғини җәрянида хатирә сүрәттә. 2024-Йили 28-май, норвегийә.
Д у қ хәлқара мунасивәтләр директори зумрәтай әркин билән норвегийәдики уйғур зиялийси мәрйәм султан “дуня пикир әркинлики мунбири” йиғини җәрянида хатирә сүрәттә. 2024-Йили 28-май, норвегийә.
RFA/Hebibulla Izchi

Бу қетимқи мунбәрдә йәнә, йәршари демократийәсиниң чекиниши вә униңға қандақ тақабил туруш керәк?-дегән темида бәс муназирә елип берилған, буниңға дуняниң пәрқлиқ җайлиридин кәлгән 70 артуқ сиясий паалийәтчи вә дипломатлар, һәр қайси явропа дөләтлиридики демократик партийәләрниң яш әзалири қатнашқан. 29-Май күни әтигәндики паалийәткә миңға йеқин яш қатнашқан болуп, 50 нәччә дөләттин кәлгән 70 тин артуқ яш мутәхәссис нутуқ сөзлигән.

Сәмәт абла йәнә, бу қетимқи мунбәрниң өтоя арилида өткүзүлүши вә зумрәтайниң тәклип қилинишиниң әһмийити һәққидә тохтилип: “бу, дуняниң башқа җайлиридики диктатор дөләтләр, җүмлидин хитайдәк пикир әркинлики йоқ дөләтләр үчүнму берилгән бир сигнал” деди.

Бу қетимқи мунбәрниң отоя арилида өткүзүлүшиниң алаһидә сәвәби, 2011-йили 7-айниң 22-күни, норвегийәлик бир радикал милләтчи аралға язлиқ лагер паалийитигә кәлгән, норвегийә либерал партийәсидики 60 дин артуқ яшни қирғин қилған болуп, бу вәқә дуняни зилзилигә салған һәм “отоя” намида филим қилипму ишләнгәниди. Бу сәвәбтин норвегийә һөкүмити бу арални инсанийәтниң баравәрлики, демократийә, пикир әркинлики үчүн хизмәт қилидиған мәхсус бир сәһнигә айландурған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.