Xitayning PVC plastik pol kahishlirimu ‍uyghur mejburiy emgikige chétilghan

Muxbirimiz erkin
2022.06.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitayning PVC plastik pol kahishlirimu ‍uyghur mejburiy emgikige chétilghan Uyghur élidiki PVC ishlepchiqirish zawutida téxnika ügitiliwatqan Uyghur qizi
Photo: RFA

Nöwette, PVC plastik pol kahishliri amérika, kanada we bashqa iqtisadi bar döletlerde intayin bazarliq bolghan qurulush matériyalidur. Amérikadiki Home Depot qatarliq zenjirsiman qurulush matériyalliri dukanlirida sétilidighan bu xil atalmish “Aliy derijilik pol kahishliri” istémalchilarning öyining polini erzan bahada almashturushigha imkaniyet yaritip kelgenidi. Lékin en'gliyediki hallam shéféld uniwérsitétining héléna kénidiy xelq'ara adalet merkizi bilen amérikadiki bir tetqiqat ornining yéqinda élan qilghan doklatida ashkarilinishiche, xitayning amérika qatarliq döletlerge import qilin'ghan PVC plastik pol kahishlirighimu Uyghur mejburiy emgiki arilashqaniken.

Bu merkezning amérikaning meyin shtatidiki matériyal tetqiqat orni bilen birliship teyyarlighan “Basturush üstige bina qilish” namliq doklatida, PVC plastik kahish sana'itining qandaq qilip Uyghur mejburiy emgiki bilen bulghan'ghanliqi we bu mehsulatning tarmaq shirketler arqiliq amérikagha qandaq kirgenliki tepsiliy bayan qilin'ghan.

Doklatta éytilishiche, buningda xitayning Uyghur élidiki atalmish “Éshincha emgek küchliri” ni ishqa ‍orunlashturush namidiki mejburiy emgek programmisigha aktip ishtirak qilip kelgen “Shinjang jongtey ximiye shirkiti” bilen “Shinjang tyenyé shirkiti” halqiliq yol oynighan. Doklatta, Uyghur élide ishlepchiqirilghan PVC pol kahishliri dunyada ishlepchiqirilghan PVC mehsulatlirining xéli zor salmiqini teshkil qilidighanliqi, bu shirketlerning bu mehsulatlarni wiyétnam arqiliq amérika qatarliq döletlerge chiqiridighanliqi bildürülgen.

6-30-2022.png

Héléna kinidiy merkizining mezkur doklatni teyyarlashqa qatnashqan tetqiqatchisi nyurilla elima 29-iyun bu heqtiki ziyaritimizni qobul qildi. Uning éytishiche, yuqiriqi ikki xitay shirkitining Uyghurlar diyaridiki yette orunda PVC plastik matériyallirini ishlepchiqirish zawuti bar bolup, bu yette zawut dunyadiki PVC mehsulatining 10 pirsentini ishlepchiqiridiken.

Nyurilla elima mundaq dédi: “Amérikadiki shirketler satidighan pol kahishliri wéytnamdiki ghayet chong bir zawutta qachilinidu. ‛jüféng yéngi matériyalliri‚ namliq bu zawut xitay shirkitining bir tarmiqi. Bu xil plastik pol kahishlirining bezilirige muhitqa ziyanliq emes, dep belge qoyulghan. Bu mehsulat amérika istimalchilirigha wéytnamda ishlepchirilghan, dep tonushturulsimu, biraq bu shirket ishletken mutleq köp qisim PVC matériyali Uyghur rayonidiki kishilik hoquq depsendichilikige chétishliq zawutlarda ishlepchiqirilghan. Jüféng, jongtey shirkitining PVC mehsulatlirini ‍ishlitidu. Halbuki, xitayning dölet igilikidiki jongtey shirkitining Uyghur diyarida 4 zawuti bar. Dölet igilikidiki yene bir shirket bolghan “Shinjang tyenyé” dunyadiki 2-chong PVC ishlepchiqirish zawuti. Bularni yighinchaqlisaq Uyghurlar diyarida jem'iy yette PVC ishlepchiqirish zawuti bar bolup, bular dunya PVC mehsulatining 10 pirsentini teshkil qilidu.”

Nyurilla elimaning éytishiche, tetqiqat guruppisi PVC pol kahishlirining Uyghur mejburiy emgikige chétishliqini éniqlashta ishni awstraliyedin bashlighan. Ular awstraliyege import qilin'ghan PVC mehsulatlirining matériyallirining kélish menbesini tekshürüp, bu matériyallarni shinjang jongtey shirkitining ishlepchiqarghanliqi, halbuki bu shirketning rayondiki mejburiy emgek programmisigha qatnashqanliqigha a'it delillerge érishken.

Nyurilla elima: “Biz aldi bilen awstraliyediki PVC mehsulatlirigha qariduq. Bu mehsulatlarning matériyallirining qeyerdin kelgenlikini tekshürüp, uning matériyallirining Uyghur diyaridin kélidighanliqini bayqiduq. Shuningdin kéyin biz tekshürüsh arqiliq rayondiki yette orunda PVC matériyallirini ishlepchiqirish zawuti barliqi, bu zawutlarning ishlepchiqirishi dunyadiki PVC mehsulatlirining 10 pirsentini teshkil qilidighanliqi bayqiduq. Shuning bilen biz buninggha jiddiy qarap, buni tekshürüshke kirishtuq. Netijide, biz bu shirketlerni taptuq, jongteyning rayondiki ‛éshincha emgek küchliri‚ni orunlashturush programmisigha qatnashqanliqi bayqiduq. Buning bilen Uyghur diyarida bunchilik köp PVC mehsulati ishlepchiqirilsa, bu nege baridu, dégen so'al tughuldi. Shuning bilen biz iz qoghlash arqiliq ochuq menbelerdin we bu shirketning doklatliridin, shundaqla import-éksport sanliq melumat ambiridin Uyghur élidiki mezkur mejburiy emgek mehsulatining qandaq qilip amérika bazirigha kirgenlikini éniqliduq.”

Doklatta éytilishiche, xitayda 2019-yilning axirliridin bashlap korona wirusi yuqumi partlap, pütün zawut-karxanilar, ishchi-xizmetchilirining bixeterliki üchün taqalghan bolsimu, biraq “Shinjang jongtey ximiye shirkiti” ishlepchiqirishni toxtatmighan. Doklatta, mezkur shirketning yuqum ewjige chiqqan bir waqitta, xotendin Uyghur mejburiy emgek küchlirini yötkep kélip ishletkenliki, uning hökümetning atalmish “Éshincha emgek küchlirini yötkep ishqa orunlashturush” programmisigha asasen 5500 din artuq Uyghurni ishletkenliki, bu programmining qullar emgiki we mejburiy emgek sistémisidin perqlenmeydighanliqi tekitlen'gen.

Uyghur teshkilatlirining qeyt qilishiche, yéqindin béri ashkariliniwatqan doklat we höjjetler xitayning Uyghur mejburiy emgikini “Namratliqtin qutquzush” namida tüzümleshtürüwatqan bolup, bu xelq'ara emgek teshkilatining heqiqiy rewishte tekshürüsh élip bérishini téximu teqezza qilmaqtiken. Dunya qurultiyining yawropa ittipaqida turushluq wekili ko'én stup mundaq deydu: “Yéqinda élan qilin'ghan doklat xitay hökümitining ‛namratliqtin qutquzush‚ namida yolgha qoyghan siyasitining netijiside sadir qilip kelgen qilmishlirini tüzümleshtürüshke urunuwatqanliqini körsetmekte. Shunga, herqandaq tekshürüshning Uyghurlar bilen sözlishish, Uyghur ishchilar bilen ‍uchriship, ularning mejburiy ‍ishlewatqan-ishlimeywatqanliqi yaki ma'ash bérilidighan-bérilmeydighanliqini éniqlashni téximu zörür qilmaqta.”

Ko'én stupning éytishiche, Uyghur ishchilar bilen sözlishish ularning Uyghurlarning heqiqiy ehwalini chüshinishning achquchi iken. Ko'én stup: “Shunga, bizning Uyghurlar bilen alaqe qurup, ularning néme üchün bu zawutlarda ishleydighanliqi, ularning bu orunlarda mejburiy emgekke zorlinishi yaki buningda bashqa meqsetlerning bar-yoqluqini chüshinishimiz achquchluq ehmiyetke ige. Uyghurlar erkin sözleshke érishse xitay héchnémini yoshurup qalalmaydu” dédi.

Lékin hélénna kinidiy merkizidiki tetqiqatchi nyurilla elimaning bildürüshiche, ular xitayning PVC zawutliridiki Uyghur ishlemchilerning konkrét emgek shara'itigha da'ir tepsilatlargha ige bolmisimu, lékin tekshürüsh jeryanida bu zawutlardiki ximiyelik bulghinish we muhit buzghunchiliqining intayin éghir ikenlikini bayqighan. Nyurilla elima mundaq dédi: “Men bu zawutlardiki ishchilarning konkrét xizmet shara'itini bilmeymen. Chünki, biz Uyghur élige bérip, ishchilar bilen ularning emgek shara'iti toghrisida sözliship baqmiduq. Biraq bizning muhit mutexessisimiz jim, u bizning mezkur doklatni yazghan 2-aptor. U 20 yildin artuq waqittin béri bu xil ximiye sana'itining muhitqa bolghan bughunchiliqini tetqiq qilip kelgen. Uning tetqiqatigha asaslan'ghanda Uyghur rayonida éghir mesile bar iken. U Uyghur rayonidiki bulghinishtek bulghinishni héchqachan körüp baqmighan. Biz bu toghriliq doklatimizning bir babida mexsus toxtalduq.”

Doklatta éytilishiche, xitay shirketliri Uyghur rayonidiki PVC ishlepchiqirishida simapni ishlitidighan bolup, bu ishlitish amérikadiki PVC ishlepchiqirish zawutlirida toxtitilghaniken. Doklatta, Uyghur ishchilirining zawut yénidiki yataqlarda turidighanliqi we buning keltürüp chiqarghan ziyinigha Uyghur ishchilirining ‍özi mes'ul ikenliki bildürülgen. Doklatta mezkur doklatning aptorliridin jim wallétning bu heqtiki sözi neqil keltürülüp: “Dölet ishlepchiqirishni kontrol qiliwatqan we buning tesirini hésabqa almaydighan bu kölemdiki bir shara'itta, néme ishlarning boluwatqanliqini tesewwur qilghili bolmaydu. Yersharida hawa kilimati we zeherlik bulghinish birikken, ishchilar heptining her küni 24 sa'et yashaydighan uninggha ‍oxshash jay yoq” déyilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet