Майк помпейо "диний әркинлик вә әркин, очуқ һинди-тенч окян" йиғинида уйғурлар мәсилисини тилға алди

Мухбиримиз ирадә
2021-07-19
Share
Майк помпейо Америкадики "худсон институти" ниң саһибханилиқ қилиши билән өткүзүлгән "диний әркинлик вә әркин, очуқ һинди-тенч окян" темисидики сөһбәт йиғинида (оңдин солға) американиң сабиқ ташқи ишлар министири майк помпейо, кеннис вейнштейн вә "нәһдатул өлима" ниң баш катипи йәһя чолил стакф әпәндиләр . 2021-Йили 16-июл.
hudson.org

16-Июл күни америкадики нопузлуқ тәтқиқат мәркизи болған "худсон институти" ниң саһибханлиқ қилиши билән "диний әркинлик вә әркин, очуқ һинди-тенч окян" темисида бир сөһбәт йиғини уюштурулған.

Бу сөһбәткә американиң сабиқ ташқи ишлар министири майк помпейо вә һиндонезийәниң дуняда 90 милйондин артуқ әзаси болған әң чоң мусулман тәшкилати болған "нәһдатул өлима" (Nahdlatul Ulama) ниң баш катипи йәһя чолил стакф қатнашқан. Даңлиқ мусулман алими болған йәһя чолил стакф охшаш вақитта йәнә "инсанпәрвәр ислам" намлиқ һәрикәтниң қурғучиси болуп, у илгири һиндонозийә президенти җоко видодоға мәслиһәтчилик вәзиписиниму өтигән икән.

Мәзкур йиғинниң чүшәндрүлүшидә ейтилишичә, "әркин вә очуқ һинди-тинч окян бир истратегийәлик нишан болуп, буниң мәниси һәққидә һәр хил көз қарашлар вә уни әмәлгә ашуруш үчүн түрлүк риқабәтләр мәвҗут икән. Бу йиғинда һиндонозиийәлик диний алим вә сиясийон йәһя чолил стакф ‹очуқ вә гүлләнгән һинди-тенч окян' истратегийәси һәққидики көз қаришини мана бу истратегийәниң асаслиқ қурғучиси, шундақла әркин-очуқ һинди-тенч окян истратегийәси вә хәлқара диний әркинликни американиң дипломатийә сияситиниң мәркизи болушини тәшәббус қилғучи сабиқ ташқи ишлар министири майк помпейо билән ортақлашқан. Йиғин җәрянида уйғурларниң мәсилиси бир қанчә қетим сабиқ ташқий ишлар министири майк помпейо тәрипидин оттуриға қоюлған.

Йиғинда алди билән йәһя чолил стакф сөз қилип, һинди-тенч окян райони дуч келиватқан риқабәтләр үстидә тохталди. У хитайниң исмини очуқ тилға алмиған болсиму, әмма көп қетим райондики күч тәңпуңлуқини тәңшәш, бир дөләтниң мутләқ күчийишиниң хәвп икәнлики һәққидә тохталди.

У сөзидә мундақ деди: "райондики вәзийәт һазир яхши әмәс. Мәсилиләр көп. Биз қисқа муддәт ичидә райондики күчни тәңпуңлаштуруш арқилиқ пәқәт ялғуз бир күчниң мутләқ үстүнлүкни игилишиниң алдини елишимиз керәк. Чүнки пәқәтла бир дөләтниң мутләқ күчлүк болуши униң әтрапидики дөләтләрниң игилик һоқуқи вә өз-өзигә хоҗа болуш һоқуқиға тәһдит пәйда қилиду. Узун муддәттә болса биз районға тенчлиқ, әркинлик вә очуқлуқ әкилишни арзу қилимиз, буниң үчүн чоқум биз хәлқара қанунлар асасидики идарә қилишни күчәйтишимиз керәк вә биз буни хәлқара җамаәт билән бирликтә қилишимиз керәк."

У йәнә районда тенчлиқ бәрпа қилиш, динлар ара иттипақлиқ, өз ара сәвр бәрпа қилиштин ибарәт риқабәтләр үстидә тохталғанда, американиң әһмийитини тәкитләп өтти. У мундақ деди: "мән гәпни удулла десәм, бизгә күчлүк америка керәк. Пүтүн дуняға күчлүк вә бирдәкликкә игә болған америка керәк. Дунядики бу идийә көрәшлирини нәзәрдә тутқанда, американиң аҗизлишиши биз үчүнму, пүтүн дуня үчүнму яхши әмәс. Һиндонезийәдә наһайити көп милләтләр, көп динлар мәвҗут бир йәр болуп, пәрқләр интайин зор. Һиндонезийә тарихида наһайити еғир паҗиәләрму йүз бәргән. Әмма биз пәрқлиримизни өч көрүш орниға ортақ яшашни, гүзәл келәчәк яритишни таллишимиз керәк"

Сабиқ ташқий ишлар министири майк помпейо болса өзиниң бу сөзгә қошулидиғанлиқини ипадилигәндә, уйғурларниң мәсилисини өрнәк қилип көрсәткән. У мундақ деди: "мән америка ташқий ишлар министири вақтимда уйғурларға қилиниватқан муамилини ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп бекиттим. Бу бир симовл характерлиқ бир атап қоюшла әмәс, бәлки дуня җамаәтчиликигә һәрикәт қилиш тоғрисида қилинған бир чақириқ иди. Мән шу чағда қәйәргә барсам уйғурларниң мәсилисини тилға алдим. Мән бу һәқтә гәп қилғанда, давамлиқ негизлик инсаний қиммәт қарашлардин сөз башлидим. Улардин һәрқандақ бир һөкүмәтниң бир хәлққә мушундақ муамилә қилиши инсанлиқ җәһәттин тоғриму, силәр буни тоғра дәп қарамсиләр, дәп соридим. Әлвәттә бу интайин муһим соал иди. Шуни кесип ейталаймәнки, мәйли оттура-шәрқ дөлити рәһбәрлири болсун, мәйли шәрқий-җәнубий асия дөләтлири рәһбәрлири болсун, һечқайсиси уни тоғра демиди. Билгинимиздәк, улар хитайниң тәсири вә сиясий ақивәтлири түпәйлидин бу мәсилидә пәрқлиқ ипадә билдүргән болсиму әмма һечқайсиси болуватқанларни тоғра, дәп баққини йоқ. Мана мушуниң өзи бизгә чүшәндүрүп беридуки, биз инсанийәт һәққидә ортақ қиммәт қарашларға игә. Әгәр һәммимиз уйғурларға йүз бериватқандәк бир инсанни қул қилиш, уларниң аилә қуруши, пәрзәнт көрүшини чәкләш, уларни назарәт қилиш, тилини, динини чәкләшни хата, қобул қилғусиз дәп қарайдикәнмиз, у һалда бирликтә һәрикәт қилип мушундақ ишларни түзитидиған, уни чәкләйдиған бир механизим, бир усул қуруп чиқишимиз керәк. Мән буни өз хизмәтлиримниң баш нишани қилған идим. Мәнчә, биз һәрқандақ бир инсанниң яшаш һоқуқи барлиқини утнуп қалмисақла, мушу ортақ қиммәт қараш ичидә чоқум һинди-тенч окян районида тенчилиқ бәрпа қилалаймиз."

Буниң билән йиғинға риясәтчилик қиливатқан худсон иниститутиниң тәтқиқатчиси кәнет вейнистийн әпәнди сөз қистуруп: "сизниң бу ирқий қирғинчилиқни бәлгиләп сөз қилишиңиз толиму җасарәткә толған бир һәрикәт иди. Кашки бурун йәһудий қирғинчилиқи йүз бәргән йиллардиму әйни чағдики ташқий ишлар минстири вә президент мушуниңға охшаш һәрикәт қилалиған болса, бәлким бүгүн дуня техиму яхши җай болған болатти," деди.

Майк помпейо йәнә сөзи давамида йәнә дуняниң күчлүк америкаға еһтияҗи барлиқини, хитай билән росийәгә охшаш яман ғәрәзлик дөләтләрниң һәрвақит американиң аҗизлиқлирини көзләп турудиғанлиқи, мәсилән, хитайниң америкадики "қара тәнликләрниң һаятиму қиммәтлик" һәрикитини көтүрүп чиқип, американи әйибләшкә урунғанлиқини билдүрди. У шуңа американи америка қиливатқан вә униң кишилик һоқуқни ядро қилидиған бир дуня сестимиси қуруп чиқишиға капаләтлик қилидиған ядролуқ муәссәсәлириниң қоғдилиши керәкликини әскәрткән.

Арқидин һиндонезийә диний алими вә сиясийон йәһя чолил стакфму сөзидә хитайниң һазир һиндонезийә вә шуниңдәк башқа дөләтләрниң игилик һоқуқиға зор тәһдит болуп шәкилләнгәнликини әскәрткән. У мундақ дегән: "бу йәрдики реяллиқ болса һиндонезийә, малайсия, камбоджа вә вейтнамға охшаш дөләтләр биз һәммимиз иқтисадий һәм һәрбий җәһәттин интайин аҗиз. Әмма йәнә бир тәрәптин хитай болса районда зор күч болуп тәрәқққий қиливатиду. Әлвәттә, мән хитайни яман ғәрәзлик күч, дәп тәнқидлимәймән. Бирақ мениң бу йәрдә диққәт тартмақчи болғиним, райондики күч тәңпуңсизлиқи вә бу күч тәңпуңсизлиқи кәлтүрүп чиқарғуси муқимсизлиқ вә тенчисзлиқтур. Болупму хитай һөкүмити һиндонезийә територийәсиниму кесп өтидиған ‹бир бәлвағ бир йол' қурулуши пиланини очоқ оттуриға қоюватиду. Бу дегәнлик һиндонезийә хитай билән музакиригә олтуридиған бәлгилик бир күчкә игә болуши керәк, дегәнликтур. Әмма бу йәрдә күч тәңпуңсизлиқи болғанлиқтин бизниң содилишиш күчимиз аҗиз, мана бу бизниң игилик һоқуқимиз еғир тәһдит астида дегәнликтур," дегән.

У йәнә бу мәсилиниң пәқәтла һиндонезийәгә хас әмәс, райондики башқа дөләтләрдиму охшаш көрүлүватқанлиқини әскәрткән. У: "биз районда дәрһал күчләр тәңпуңлуқини шәкилләндүрүшимиз керәк, шуңа америка күчлүк болуши вә районда бир күч болуп туруши керәк," дегән.

Майк помпейо әпәндиму униң сөзини қоллап мундақ дегән: "хитайниң қудрити вә нийитидин қариғанда, у һәқиқәтәнму бир хәвп болуп оттуриға чиқиватиду. Буниңға тақабил туруш үчүн чоқум ғәрб дөләтлири вә охшаш көз қараштики шерик дөләтләр бирликкә келиши керәк. Бу теритерийәлик, җуғрапийәлик тоқунуши әмәс, бәлки бир идийә тоқунушидур. Биз бирликкә келип, өзимизниң демократийә, қанун асасидики системимизни вә бу қиммәт қарашлиримизни қоғдишимиз керәк."

Йәһя чолил стакф әпәндиму майк помпейониң сөзигә қошулидиғанлиқини, буниңға тақабил туруш үчүн бу һәқтики җиддий музакириләрниң дәрһал башлиши керәкликини, әмди вақит қалмиғанлиқини билдүрди.

Сабиқ америка ташқий ишлар министири майк помпейо һәр пурсәттә уйғурларниң мәсилисини тилға елип кәлмәктә. У илгири вәзипидә мәзгилидә, йәни 2020-йили өктәбирдә һиндонезийәни зиярәт қилғандиму һиндонезийә һөкүмити вә иҗтимаий тәшкилатлирини хитайниң уйғурларға қаратқан бастурушиға қарши һәқ мәйданда чиң турушқа чақирған. Майк помпейо әйни чағда һиндонезийәдики бир мусулман яшлар тәшкилатиға қилған сөзидә, һиндонезийәниң бир мусулман дөләт болуш сүпити билән хитайниң уйғур мусулманлириға елип бериватқан қәбиһ җинайәтлиригә қарши мустәһкәм мәйданда турушқа, хитайға боюн әгмәсликкә чақирған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт